Nad ranem 26 stycznia 1885 roku wojska Muhammada Ahmada, zwanego Mahdim, wdarły się do Chartumu, stolicy rządzonego przez Egipt Sudanu, kończąc ponad dziesięciomiesięczne oblężenie. Wygłodzona załoga nie zdołała się obronić, a wielu mieszkańców zginęło. Zginął też brytyjski generał Charles Gordon, który bronił miasta, choć relacje o jego śmierci są rozbieżne. Dwa dni później pod Chartum dotarły brytyjskie parowce z odsieczą i zastały miasto w rękach Mahdiego.
Gordon i oblężenie
W 1884 roku powstanie religijno-polityczne pod wodzą Mahdiego ogarnęło Sudan, podlegający wówczas Egiptowi. Gordon przybył do Chartumu w lutym 1884 roku z zadaniem ewakuacji egipskich garnizonów, ale zamiast się wycofać, zaczął przygotowywać miasto do obrony. Zgodnie piszą o tym Encyclopedia.com, National Army Museum i Melik Society.1
Według Encyclopedia.com mahdyści zaatakowali Chartum w marcu 1884 roku, a w kwietniu przerwali łączność z Egiptem; National Army Museum datuje okrążenie miasta na maj 1884 roku. Z miesiąca na miesiąc kończyła się żywność i w mieście zapanował głód.2
Spóźniona odsiecz
Rząd premiera Williama Gladstone'a długo nie chciał wysyłać wojska, a prasa i opinia publiczna domagały się działania. Pieniądze na wyprawę ratunkową przegłosowano w sierpniu 1884 roku, a dowództwo sił, które ruszyły w górę Nilu, objął generał Garnet Wolseley. Wysłana przodem lądem kolumna pustynna przebiła się przez oddziały Mahdiego pod Abu Klea 17 stycznia 1885 roku. Dwa dni później stoczyła drugą bitwę i dotarła do Gubat nad Nilem.3
Stamtąd dwa parowce samego Gordona, Bordein i Telahawiya, popłynęły w górę rzeki z niewielkim oddziałem sir Charlesa Wilsona. Według Melik Society, stowarzyszenia badającego historię nilowych kanonierek, wyruszyły 24 stycznia, nazajutrz jeden wszedł na skałę, a rankiem 28 stycznia dostrzegły Chartum. Nad pałacem gubernatora nie powiewała flaga egipska, parowce znalazły się pod ostrzałem i Wilson zawrócił.4
Szturm
Mahdi uderzył, zanim zdążyła nadejść odsiecz, i przed świtem 26 stycznia jego wojska wdarły się do miasta. Załoga została wybita, a wielu mieszkańców zginęło.5
Pierwsze wieści były chaotyczne. „Illustrated London News” z 14 lutego 1885 roku, powołując się na doniesienia Wilsona, obwiniał zdradzieckich oficerów o otwarcie bram i pisał, że Gordona zasztyletowano, gdy wychodził z siedziby rządu. World History Encyclopedia przedstawia to inaczej: niski stan wody w Nilu odsłonił błotnisty odcinek umocnień Gordona i właśnie przez ten wyłom wdarła się armia mahdystów.6
Jak zginął Gordon?
Nie ma jednej wiarygodnej relacji. Iain Martin w artykule z 2021 roku w serwisie Reaction zestawia główne wersje: według najspójniejszej wczesnej relacji Ibrahima Beja al-Burdajniego, który znał przebieg wydarzeń od napastników, Gordon wyszedł bez oporu naprzeciw mahdystów i został przebity włócznią, natomiast jedna z kronik mahdystowskich mówi, że strzelał z pistoletu i walczył. Austriacki jeniec Rudolf Slatin widział głowę Gordona w obozie Mahdiego, a Reaction zauważa, że Mahdi miał podobno zakazać zabijania Gordona.7
Słynny obraz Gordona stawiającego czoło włóczniom na schodach pochodzi głównie z późniejszej sztuki, choćby z obrazu George'a Williama Joya z 1893 roku, który według Martina powiela oficjalną wersję. Gdy wiadomość dotarła do Wielkiej Brytanii, 13 marca 1885 roku ogłoszono dniem żałoby narodowej. Państwo mahdystów rządziło Sudanem do 1898 roku, gdy armia brytyjsko-egipska pod wodzą Kitchenera rozbiła je pod Omdurmanem. O innej klęsce wiktoriańskiej armii piszemy w artykule Bitwa pod Isandlwaną.8 › Bitwa pod Omdurmanem, 1898
