27 stycznia 1527 roku (data juliańska, bo kalendarza gregoriańskiego jeszcze nie było) wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego pod wodzą hetmana wielkiego Konstantego Ostrogskiego dogoniło pod Olszanicą, na południe od Kijowa, tatarską ordę wracającą z łupieżczej wyprawy i rozbiło ją nagłym uderzeniem. Była to ostatnia wielka wygrana wodza, którego szesnastowieczni kronikarze porównywali do Hannibala, i dotkliwa klęska Chanatu Krymskiego na ziemiach Księstwa.
Zimowy najazd
Na początku XVI wieku Chanat Krymski regularnie najeżdżał południowe ziemie Korony i Litwy, uprowadzając ludzi w jasyr. Pod koniec 1526 roku wielki zagon wtargnął na ziemie Wielkiego Księstwa. Litewska encyklopedia VLE pisze, że od końca grudnia 1526 roku Tatarzy plądrowali obszar dzisiejszej Ukrainy i południowej Białorusi; artykuł Uniwersytetu Witolda Wielkiego datuje najazd na jesień 1526 roku i podaje, że Tatarzy dotarli na Polesie.1
Ostrogski był hetmanem wielkim litewskim od 1497 roku. Sławę przyniosło mu zwycięstwo nad Moskwą pod Orszą w 1514 roku, opisane w artykule Bitwa pod Orszą. Encyclopedia of Ukraine przypomina, że Maciej Stryjkowski nazwał go „drugim Hannibalem”. U boku Ostrogskiego walczył hetman polny litewski Jerzy Radziwiłł.2
Bitwa
Według tekstu Rusłany Marceniuk, opublikowanego przez Uniwersytet Witolda Wielkiego w Kownie, wojsko Ostrogskiego dopadło Tatarów pod Olszanicą rankiem 27 stycznia. VLE szacuje siły litewskie na około 7000 jazdy, a tatarskie na kilkanaście tysięcy, natomiast artykuł uniwersytecki przytacza dawne szacunki od 20 000 do 30 000 Tatarów i podkreśla, że liczby te się różnią. Nagły atak rozbił ordę, a większość napastników zginęła. Autorka dodaje, że walki trwały jeszcze 28 stycznia.3
Dokładne miejsce bitwy nie jest pewne. VLE umieszcza je nad Olszanicą, dopływem Dniepru, około 30 km na południowy wschód od Kijowa, a artykuł uniwersytecki w górnym biegu rzeki Wilszanki, koło wsi Mała Wilszanka.4
Jasyr i jeńcy
Liczby związane z tym zwycięstwem są duże i niepewne. Artykuł Uniwersytetu Witolda Wielkiego mówi o uwolnieniu od 40 000 do 80 000 ludzi pędzonych w jasyr. Encyclopedia of Ukraine podaje inną informację: 25 000 Tatarów miało trafić do niewoli i zostać osadzonych w okolicach Ostroga. Żadnej z tych liczb nie da się zweryfikować i obie należy traktować jako szacunki kronikarzy oraz późniejszych historyków.5
O zwycięstwie było głośno. Pisał o nim Justus Ludwik Decjusz, a historyk Dariusz Milewski w artykule z 2019 roku w czasopiśmie „Codrul Cosminului” przeanalizował, jak Decjusz, Bielski, Stryjkowski i inni szesnastowieczni autorzy przedstawiali Ostrogskiego jako wzór zwycięskiego wodza.6
Skutki
Według VLE klęska, wraz z innymi czynnikami, sprawiła, że Chanat Krymski przez pewien czas nie był w stanie organizować silnych najazdów na Wielkie Księstwo. Olszanica była też ostatnim wielkim zwycięstwem Ostrogskiego. Hetman zmarł w Wilnie 10 sierpnia 1530 roku i spoczął w Ławrze Peczerskiej w Kijowie. W 2008 roku w Małej Wilszance ustawiono tablicę upamiętniającą bitwę. Inne zwycięstwa nad silniejszym przeciwnikiem opisujemy w artykule Polskie zwycięstwa wbrew przewadze.7
