29 stycznia 1814 roku Napoleon uderzył na prusko-rosyjską armię feldmarszałka Gebharda von Blüchera pod Brienne-le-Château w Szampanii. Było to jedno z pierwszych starć kampanii francuskiej, stoczone w miasteczku, w którym młody Bonaparte uczył się w szkole wojskowej. Francuzi zdobyli zamek, a Blücher wycofał się nocą, lecz zwycięstwo było wąskie i niepełne.
Wojna wkracza do Francji
Po klęsce pod Lipskiem w 1813 roku Napoleon nie zdołał powstrzymać armii koalicji przed wejściem do Francji. Pod koniec stycznia 1814 roku Armia Śląska Blüchera posuwała się wzdłuż Aube, a większa, dowodzona przez Austriaków armia Schwarzenberga stała dalej na południu. Napoleon, dysponujący znacznie mniejszymi siłami i wieloma młodymi rekrutami, chciał rozbić Blüchera, zanim obie armie się połączą.1
Plan zaskoczenia upadł jeszcze przed bitwą. Oficer sztabu wiozący rozkazy, według napoleon.org pułkownik Bénard, wpadł w ręce kozaków, a Blücher dowiedział się o zamiarach przeciwnika. Ściągnął swoje oddziały pod Brienne.2
Walka o zamek
Francuzi zaatakowali po południu. Kolumna generała Château wdarła się na teren zamku górującego nad miasteczkiem. Blücher i jego szef sztabu Gneisenau, którzy tam kwaterowali, ledwo zdążyli uciec. Według napoleon.org feldmarszałek właśnie zasiadał do kolacji, gdy Francuzi dotarli do zamku, i wymknął się bocznym wyjściem. W samym miasteczku rosyjskie korpusy Sackena i Olsufjewa utrzymały się i odparły francuskie natarcia, a walka trwała do późnej nocy.3
W zamieszaniu oddział kozaków dotarł niebezpiecznie blisko samego Napoleona. Według napoleon.org jeden z kozaków już chciał zabić cesarza, gdy generał Gaspard Gourgaud strzelił pierwszy i ocalił Napoleona.4
Około północy Blücher kazał wycofać się w stronę Trannes i Brienne zostało w rękach Francuzów. Dla Napoleona miejsce to miało osobisty wymiar: w latach 1779-1784 był uczniem tutejszej szkoły wojskowej. Według napoleon.org nazajutrz po bitwie odwiedził dawną szkołę. Szerzej o jego drodze piszemy w biografii Napoleona Bonapartego.5
Siły, straty i ocena
Liczby są niepewne. Gildas Bernard na łamach napoleon.org podaje, że w przeddzień bitwy Napoleon miał pod Saint-Dizier około 30 000 ludzi. John Rickard szacuje straty na około 3000 po stronie francuskiej i około 4000 po stronie koalicji.6
Spór dotyczy też wyniku. Rickard nazywa bitwę wąskim zwycięstwem Francuzów, a napoleon.org zwycięstwem dalekim od pełnego. Napoleon utrzymał pole, ale nie zniszczył Blüchera, a trzy dni później, 1 lutego, połączone armie koalicji zaatakowały go pod La Rothière i zmusiły do odwrotu.7
