7 stycznia 1942 roku wojska radzieckiego Frontu Wołchowskiego ruszyły do natarcia przez zamarznięty Wołchow. Chodziło o rozerwanie niemieckiego pierścienia wokół Leningradu, gdzie mieszkańcy umierali z głodu podczas pierwszej zimy blokady. Operacja lubańska wybiła głęboki klin w niemieckiej linii, ale nie udało się go poszerzyć. Latem 2 Armia Uderzeniowa była już odcięta w lasach i bagnach, a jej ostatni dowódca, Andriej Własow, trafił do niewoli.
Plan odsieczy dla Leningradu
Niemiecka Grupa Armii „Północ” odcięła Leningrad 8 września 1941 roku. Jej 18 Armia trzymała front na północ od jeziora Ilmen, nad Wołchowem i wokół miasta. Radziecki plan realizował Front Wołchowski generała Kiriłła Mierieckowa. 2 Armia Uderzeniowa miała przełamać front za Wołchowem i uderzyć na północny zachód, na Lubań, miasto na południowy wschód od Leningradu; z prawej wspierać ją miały 59 i 4 Armia, a z lewej 52 Armia miała poszerzyć wyłom i zająć Nowogród. 54 Armia Frontu Leningradzkiego miała pomóc w rozbiciu Niemców w przesmyku na południe od jeziora Ładoga. Szerzej o losach miasta piszemy w artykule o oblężeniu Leningradu.1
Armie nie były gotowe. Wiele oddziałów 2 Armii Uderzeniowej jeszcze nie dotarło, a Mierieckow pisał później, że miała ona siłę zaledwie korpusu piechoty. Zapasy żywności i paszy były małe, a amunicji armie miały tylko około jednej czwartej potrzebnej ilości.2
7 czy 13 stycznia?
Źródła podają dwie daty rozpoczęcia i obie są w pewnym sensie trafne. Statystyka radzieckich strat pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa datuje operację od 7 stycznia 1942 roku. Oficjalna historia armii amerykańskiej autorstwa Earla Ziemkego i Magny Bauer również podaje, że natarcie ruszyło tego dnia, choć dość chaotycznie: zaczęły 4 i 52 Armia, a 59 Armia i 2 Armia Uderzeniowa dołączały w kolejnych dniach. Przez pięć dni Niemcy odpierali ataki, które wydawały im się prowadzone bez determinacji i bez wyraźnego celu.3
Rankiem 13 stycznia 2 Armia Uderzeniowa, dowodzona przez generała Nikołaja Kłykowa, podjęła pierwszy prawdziwy wysiłek. Po silnym przygotowaniu artyleryjskim uderzyła na styk dwóch niemieckich dywizji piechoty na południe od linii kolejowej i w ciągu doby otworzyła lukę szeroką na cztery mile (około 6 km), ale nie zdołała jej poszerzyć. 16 stycznia Mierieckow wstrzymał natarcie, by przegrupować wojska. Ponieważ prawdziwe przełamanie nastąpiło 13 stycznia, także tę datę podaje się jako początek natarcia.4
Wąski korytarz i długi worek
21 stycznia 2 Armia Uderzeniowa ponownie zaatakowała ze swojego przyczółka i w pięć dni przebiła się na prawie 25 mil (40 km) przez niemiecki front, w rozległy obszar bagien i torfowisk, przejezdny tylko zimą. Pozostałe armie niewiele osiągnęły, a Niemcy mocno trzymali Spasską Polist na północnym skraju wyłomu. 25 lutego radzieccy narciarze podeszli na pięć mil (8 km) od Lubania, ale miasta nie zdobyto. Wylot worka miał około sześciu mil (10 km) szerokości, a armię zaopatrywano dwiema przesiekami w lesie, które Niemcy nazwali Erika i Dora.5
15 marca Niemcy rozpoczęli operację zamknięcia wyłomu z północy i z południa, a 19 marca ich czołówki spotkały się na przesiece Dora. 27 marca radzieckie czołgi i piechota przebiły się wzdłuż przesieki Erika i znów otworzyły ją jako drogę zaopatrzenia, ale korytarz miał mniej niż dwie mile (około 3 km) szerokości, a w połowie kwietnia roztopy i nieustanne bombardowania zamieniły przesieki w pasy błota. Statystyka Kriwoszejewa kończy operację 30 kwietnia 1942 roku. Wcześniej, 23 kwietnia, Moskwa odwołała Mierieckowa i zlikwidowała Front Wołchowski, podporządkowując jego armie Frontowi Leningradzkiemu.6
Zagłada 2 Armii Uderzeniowej i Własow
Generał Andriej Własow, jeden z bohaterów kontrofensywy pod Moskwą, został na początku marca 1942 roku skierowany na Front Wołchowski jako zastępca Mierieckowa. 21 marca udał się do worka, by objąć dowództwo 2 Armii Uderzeniowej. Armii nie wzmocniono ani nie pozwolono jej w porę się wycofać. 30 i 31 maja niemieckie natarcie ponownie zamknęło wylot worka, a pod koniec czerwca radzieckie próby otwarcia korytarza od wschodu pozwoliły wyprowadzić tylko część rannych i innych żołnierzy. 28 czerwca walki zakończyły się dla niemieckiej 18 Armii, która naliczyła 33 000 jeńców.7
Własow ukrywał się w lasach i 12 lipca 1942 roku został schwytany przez niemiecki patrol. W niewoli podjął współpracę z Niemcami i użyczył nazwiska tak zwanej Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej. W 1945 roku wpadł w ręce radzieckie, został osądzony w Moskwie i w sierpniu 1946 roku powieszony jako zdrajca.8
Koszt był ogromny. Statystyczne opracowanie radzieckich strat pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa podaje straty Frontu Wołchowskiego i 54 Armii w tej operacji: 308 367 żołnierzy, w tym 95 064 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Armia Czerwona przerwała blokadę Leningradu dopiero w styczniu 1943 roku, a oblężenie zakończyło się 27 stycznia 1944 roku. Walki o miasto opisujemy też w przewodniku po największych bitwach frontu wschodniego.9
