Czym była akcja „Burza”?
Operacja „Burza”, częściej nazywana akcją „Burza”, była planem Armii Krajowej: uderzać na wycofujących się Niemców w kolejnych okręgach tuż przed nadejściem Armii Czerwonej, wyzwalać miejscowości polskimi siłami i występować wobec Sowietów jako gospodarz ziem polskich. Gen. Tadeusz Bór-Komorowski wydał rozkaz 20 listopada 1943 roku, a akcja trwała od stycznia do października 1944 roku, od Wołynia i Wilna po Lwów, Lubelszczyznę i Powstanie Warszawskie. Pod względem wojskowym AK często odnosiła sukcesy, ale Sowieci rozbrajali jej oddziały i aresztowali dowódców, a cel polityczny nie został osiągnięty.11
„Burza” była największą operacją zbrojną Armii Krajowej, a jej kulminacją stało się Powstanie Warszawskie. Walczono w niej z Niemcami, ale adresatem był w równym stopniu Związek Sowiecki: chodziło o pokazanie nadchodzącej Armii Czerwonej, że na ziemiach II Rzeczypospolitej istnieją już polskie państwo, wojsko i administracja. Tło opisujemy w przewodniku po froncie wschodnim II wojny światowej.12
Od powstania powszechnego do „Burzy”
Od pierwszych miesięcy okupacji polskie podziemie przygotowywało powstanie powszechne, które miało wybuchnąć w chwili załamania się Niemiec. W 1943 roku stało się jasne, że na ziemie polskie pierwsza dotrze Armia Czerwona, a nie zachodni alianci. W kwietniu 1943 roku, po ujawnieniu zbrodni katyńskiej, Moskwa zerwała stosunki z rządem polskim w Londynie.13
20 listopada 1943 roku gen. Tadeusz Bór-Komorowski, który objął dowództwo AK po aresztowaniu przez Niemców gen. Stefana Roweckiego „Grota”, wydał rozkaz realizacji innego planu. Zamiast jednego ogólnonarodowego zrywu AK miała prowadzić „wzmożoną akcję dywersyjną” o kryptonimie „Burza” w kolejnych okręgach, w miarę jak przesuwał się przez nie front.14
Oddziały AK miały uderzać na niemieckie straże tylne, opanowywać miejscowości, a potem ujawniać się razem z przedstawicielami Delegatury Rządu na Kraj i występować wobec sowieckich dowódców jako prawowici gospodarze terenu. Bór-Komorowski wyszedł poza instrukcje rządu, nakazując żołnierzom ujawnianie się wobec Armii Czerwonej i wspólną z nią walkę. Rząd na uchodźstwie później ten plan zaaprobował.15
Podejmujący te decyzje nie wiedzieli, że na konferencji w Teheranie (28 listopada do 1 grudnia 1943) alianci zgodzili się już na zagarnięcie przez ZSRS wschodnich województw Rzeczypospolitej.16
Przebieg akcji „Burza” w skrócie
Armia Czerwona przekroczyła przedwojenną granicę Polski na Wołyniu 4 stycznia 1944 roku i Okręg AK Wołyń jako pierwszy przystąpił do realizacji planu. W lipcu, gdy sowiecka ofensywa letnia spychała Niemców na zachód, do walki ruszyły okręgi wileński i nowogródzki, lwowski, lubelski i białostocki, a 1 sierpnia Warszawa.17
Scenariusz powtarzał się niemal wszędzie. Oddziały AK atakowały Niemców, często razem z wojskami sowieckimi, a podziemne władze się ujawniały. Potem Sowieci rozbrajali polskich żołnierzy, aresztowali oficerów i przedstawicieli władz cywilnych, a wielu z nich wywozili na wschód.18
Wołyń: 27 Dywizja
Wołyńska konspiracja była osłabiona sowieckimi i niemieckimi aresztowaniami oraz masowymi mordami na Polakach dokonywanymi w 1943 roku przez Ukraińską Armię Powstańczą (UPA). W połowie stycznia 1944 roku komendant okręgu wydał rozkaz rozpoczęcia „Burzy”, a oddziały skoncentrowane między Kowlem, Włodzimierzem Wołyńskim a Bugiem utworzyły 27 Wołyńską Dywizję Piechoty AK.19
Według Muzeum Armii Krajowej dywizja liczyła w marcu około 6,5 tys. żołnierzy, a według historyka Damiana Markowskiego na początku kwietnia ponad 7 tys. Walczyła zarówno z Niemcami, jak i z UPA, a od marca współdziałała z Armią Czerwoną w walkach o Kowel, podkreślając przy tym podległość Komendzie Głównej AK i rządowi w Londynie.20
W kwietniu niemieckie posiłki wsparte czołgami, artylerią i lotnictwem zepchnęły dywizję do obrony. Jej dowódca, mjr Jan Wojciech Kiwerski „Oliwa”, zginął w kwietniu w niewyjaśnionych okolicznościach, a pod koniec miesiąca dywizja wycofała się na północ, w lasy szackie i na Polesie.21
Grupa, która próbowała przejść przez Prypeć na stronę sowiecką, dostała się pod ogień, a ci, którzy przekroczyli rzekę, ginęli lub byli rozbrajani. Siły główne przeszły w czerwcu za Bug na Lubelszczyznę i walczyły tam dalej, aż Armia Czerwona rozbroiła je pod Lubartowem 25 i 26 lipca 1944 roku.22
Wilno: operacja „Ostra Brama”
Na północnym wschodzie kluczową operację „Burzy” stoczono o Wilno. Pod kryptonimem „Ostra Brama” połączone siły okręgów wileńskiego i nowogródzkiego pod dowództwem ppłk. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka” miały opanować miasto przed wkroczeniem Armii Czerwonej.23
Liczby się różnią. Historyk Filip Musiał pisze, że planowano zaangażować blisko 15 tys. żołnierzy, ale przez kłopoty z łącznością o Wilno walczyło około 9 tys., natomiast Muzeum Armii Krajowej podaje ponad 12 tys. w siłach operacyjnych.24
Walki trwały od 7 do 13 lipca 1944 roku. AK zaatakowała niemiecki garnizon i walczyła u boku Armii Czerwonej, a 13 lipca złamano ostatnie punkty niemieckiego oporu w mieście.25
Kilka dni później Sowieci zaprosili Krzyżanowskiego i jego oficerów na rozmowy, po czym ich aresztowali. Równocześnie zaczęli rozbrajać oddziały AK. W ich ręce dostało się około 6 do 7 tys. żołnierzy. Tych, którzy odmówili wstąpienia do armii Berlinga, wywieziono do Kaługi na południowy zachód od Moskwy i wcielono do batalionów roboczych, a aresztowanych oficerów zesłano do łagrów.26
Lwów, lipiec 1944
We Lwowie AK miała około 11 tys. zaprzysiężonych żołnierzy w okręgu, w tym około 5 tys. w samym mieście, ale broń tylko dla części z nich. Historyk Paweł Naleźniak zwraca uwagę, że dowódcy znali już epilog „Ostrej Bramy”, a mimo to nie odwołali akcji, bo, jak pisze cytowany przez niego Grzegorz Mazur, rezygnacja z „Burzy” we Lwowie była nie do pomyślenia.27
Zarządzenie wykonawcze do „Burzy” we Lwowie wydano 15 lipca. Plutony AK włączyły się do walki u boku sowieckich oddziałów pancernych nacierających na miasto, a do 27 i 28 lipca Niemców wyparto ze Lwowa. Źródła różnie datują początek walk: Naleźniak na pierwsze sowieckie uderzenie 22 lipca, Muzeum Armii Krajowej na 18 lipca, gdy Niemcy zaczęli się wycofywać, a mapa Instytutu Pamięci Narodowej na 23 lipca, z końcem głównych walk 27 lipca.28
Według danych Komendy Okręgu Lwów w walkach poległo około 30 żołnierzy AK, a 160 zostało rannych. Naleźniak dodaje, że w rzeczywistości poległych było więcej.29
28 lipca sowieckie dowództwo zażądało złożenia broni przez AK. Płk Władysław Filipkowski, komendant Obszaru Lwów, rozwiązał oddziały i wspomniał żołnierzom o możliwości wstąpienia do wojska polskiego podległego komunistom. 31 lipca Filipkowski i jego najwyżsi oficerowie udali się do Żytomierza na rozmowy z dowództwem tej armii i zostali aresztowani. Tego samego dnia we Lwowie zatrzymano oficerów AK wezwanych na odprawę, według Muzeum Armii Krajowej około 25, według Naleźniaka kilkudziesięciu.30
Lubelszczyzna i inne okręgi
Na Lubelszczyźnie walki zaczęły się po 20 lipca 1944 roku, gdy Armia Czerwona przekroczyła Bug. Oddziały AK, Bataliony Chłopskie i 27 Dywizja atakowały wycofujących się Niemców i zajmowały miejscowości, takie jak Kock, czasem samodzielnie, czasem razem z Sowietami, a w Lublinie ujawniła się podziemna administracja.31
AK przeprowadziła w regionie około 150 akcji i potyczek. Historyk Ireneusz Caban szacował straty niemieckie na około 1000 zabitych i około 1200 jeńców.32
Sowieci szybko powtórzyli to, co zrobili w Wilnie i we Lwowie. 26 lipca Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), komunistyczna władza ustanowiona przez Moskwę, podpisał porozumienie, które oddawało strefę przyfrontową pod jurysdykcję sowieckiego wodza naczelnego i otwierało drogę do aresztowań i wywózek. Oddziały AK rozbrajano, część żołnierzy siłą wcielano do armii Berlinga, a komendanta okręgu gen. Kazimierza Tumidajskiego „Marcina” aresztowano.33
„Burzę” przeprowadzono także w Okręgu Białystok i na terenie Generalnego Gubernatorstwa, od Rzeszowszczyzny po Kraków. Historyk IPN Dawid Golik dowodzi, że w Małopolsce najważniejsza była sama jawna obecność AK w terenie, a nie straty niemieckie, które meldunki z epoki i późniejsze wspomnienia często wyolbrzymiały.34
Warszawa: powstanie jako część „Burzy”
Plan początkowo nie obejmował Warszawy i innych dużych miast. W lipcu 1944 roku, gdy zbliżała się Armia Czerwona, a PKWN ogłoszono jako konkurencyjną, popieraną przez Sowietów władzę, dowództwo zmieniło zdanie: opanowanie stolicy przed wkroczeniem Sowietów miało dowieść, że to Polskie Państwo Podziemne jest prawowitym gospodarzem.35
Powstanie Warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 roku i upadło 2 października. Pierwszego dnia do walki stanęło około 25 tys. żołnierzy AK według Muzeum Powstania Warszawskiego, a według USHMM około 45 tys. Poległo lub zaginęło od około 16 tys. powstańców (Muzeum Powstania Warszawskiego) do ponad 18 tys. (IPN), a zginęło około 130 do 150 tys. cywilów. Całą historię opowiadamy w artykule o Powstaniu Warszawskim.36
Rozbrajanie, aresztowania i koniec akcji
26 października 1944 roku gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek”, ostatni komendant główny AK, zdecydował o wstrzymaniu akcji „Burza”.37
Sowieckie represje trwały wtedy w najlepsze. Żołnierzy AK rozbrajano, internowano, wcielano do armii Berlinga albo wywożono do obozów w głębi ZSRS, a przedstawicieli Delegatury Rządu aresztowano.38
Nie ma uzgodnionego bilansu. Historyk IPN Dariusz Rogut szacuje, że sowieckie aresztowania, internowania i wywózki od stycznia 1944 roku do końca lat czterdziestych objęły około 100 tys. Polaków i obywateli polskich.39
W marcu 1945 roku Sowieci aresztowali w Pruszkowie szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. W czerwcu 1945 roku postawiono ich przed sądem w Moskwie w pokazowym procesie szesnastu.40
„Burza” była próbą zapewnienia Polsce niepodległości polskim orężem, a w Wilnie i we Lwowie AK miała realny udział w wyparciu Niemców. Jej cel polityczny nie został osiągnięty wobec przytłaczającej przewagi Sowietów i postawy zachodnich aliantów, którzy nie stanęli Stalinowi na drodze: w Teheranie oddali mu już wschodnie województwa Rzeczypospolitej, a na sowieckie aresztowania praktycznie nie reagowali. Szerszy obraz daje nasza historia wojskowa Polski.41
