Czym była kampania wrześniowa i kto ją wygrał?
Kampania wrześniowa to wojna obronna Polski w 1939 roku. 1 września zaatakowały Niemcy, a 17 września, zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow, Związek Sowiecki. Warszawa skapitulowała 28 września, a ostatnia duża jednostka złożyła broń pod Kockiem 6 października. Polska przegrała i została podzielona, lecz państwo nie skapitulowało.1
Kampania wrześniowa, nazywana też wojną obronną Polski lub kampanią polską 1939 roku, otworzyła II wojnę światową. Przez pięć tygodni Wojsko Polskie walczyło najpierw z III Rzeszą, a od 17 września także z Armią Czerwoną. Symbolami tego oporu stały się obrona Westerplatte, bitwa pod Mokrą, bitwa nad Bzurą, obrona Wizny i bitwa pod Kockiem. Ten przewodnik opisuje przyczyny, siły obu stron, przebieg walk, zbrodnie na cywilach i skutki wojny, a niżej znajdziesz listę naszych artykułów o bitwach 1939 roku.2
Przyczyny kampanii wrześniowej
Po I wojnie światowej odrodzona Polska otrzymała na mocy traktatu wersalskiego dawne pruskie prowincje: Prusy Zachodnie, Poznańskie i część Górnego Śląska. Dawało jej to dostęp do morza przez tak zwany korytarz pomorski. Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów. Wielu Niemców nigdy nie pogodziło się z tymi granicami.3
W 1934 roku Polska i Niemcy podpisały pakt o nieagresji. Od października 1938 roku Berlin domagał się jednak oddania Gdańska, a Warszawa odmawiała. Gdy w marcu 1939 roku Niemcy zajęły resztę ziem czeskich, Wielka Brytania i Francja udzieliły Polsce gwarancji niepodległości.4
23 sierpnia 1939 roku w Moskwie ministrowie spraw zagranicznych III Rzeszy i ZSRR, Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow, podpisali pakt o nieagresji. Jego tajny protokół dzielił Europę Wschodnią na strefy wpływów, a granica stref na ziemiach polskich miała biec w przybliżeniu wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu. Pakt uwolnił Hitlera od groźby wojny z ZSRR. W odpowiedzi 25 sierpnia Wielka Brytania zawarła z Polską formalny sojusz.5
22 sierpnia Hitler zapowiedział swoim dowódcom, że poda „dla celów propagandowych jakąś przyczynę wybuchu wojny”. Wieczorem 31 sierpnia esesmani upozorowali polski napad na niemiecką radiostację w Gliwicach (wówczas niemieckim Gleiwitz), a na miejscu zostawili ciało zamordowanego przez Gestapo Franciszka Honioka, Ślązaka sympatyzującego z Polską. Szczegóły opisujemy w artykule o prowokacji gliwickiej.6
Kto walczył w kampanii wrześniowej: siły Polski, Niemiec i ZSRR
Niemcy uderzyły z trzech kierunków: z Pomorza Zachodniego, z Prus Wschodnich oraz ze Śląska i Słowacji. Grupa Armii Północ gen. Fedora von Bocka miała 3. Armię Georga von Küchlera w Prusach Wschodnich i 4. Armię Günthera von Kluge nacierającą przez korytarz. Silniejsza Grupa Armii Południe gen. Gerda von Rundstedta obejmowała 8. Armię Johannesa Blaskowitza, 10. Armię Waltera von Reichenaua i 14. Armię Wilhelma Lista. Od południa wkroczyły też oddziały słowackie.7
Źródła różnie liczą siły niemieckie. USHMM podaje 60 dywizji i blisko 1,5 mln żołnierzy, Britannica 1,25 mln żołnierzy i ponad 1300 samolotów, National WWII Museum 1,5 mln ludzi, 2750 czołgów i 2315 samolotów, a zestawienie PAP w portalu dzieje.pl 1,85 mln żołnierzy, 2800 czołgów i 2000 samolotów.8
Polska armia była wyraźnie słabsza. Britannica szacuje ją na 800 tys. żołnierzy, National WWII Museum na milion, z których wielu nie zdążyło się zmobilizować, a dzieje.pl na 950 tys. Wojsku brakowało nowoczesnego sprzętu, miało niewiele jednostek pancernych i zmotoryzowanych. USHMM pisze o nieco ponad 300 samolotach, które Luftwaffe zniszczyła w większości w pierwszych dniach wojny.9
Polskie dowództwo zgrupowało duże siły blisko granicy, zamiast bronić się za Narwią, Wisłą i Sanem. Według dzieje.pl zdecydowały względy polityczne: nie chciano oddać bez walki Pomorza i Śląska. Britannica ocenia, że takie rozmieszczenie ułatwiło Niemcom manewr okrążenia, a USHMM wskazuje także na późną mobilizację.10
17 września do wojny przystąpił ZSRR. Według IPN do ataku użyto ponad 600 tys. żołnierzy, 4700 czołgów i 3300 samolotów; National WWII Museum podaje ponad 450 tys. żołnierzy, a dzieje.pl łącznie około 1,5 mln w trzech rzutach. Liczącej ponad 1400 km wschodniej granicy strzegły głównie przerzedzone oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza.11
Wielka Brytania i Francja dotrzymały słowa i 3 września wypowiedziały Niemcom wojnę. Nie podjęły jednak skutecznych działań zbrojnych na zachodzie, więc Polska walczyła w praktyce sama.12
Przebieg kampanii wrześniowej: od 1 września do 6 października
Inwazja zaczęła się 1 września 1939 roku o świcie, bez wypowiedzenia wojny. Według Imperial War Museums o godzinie 4.45; mniej więcej wtedy pancernik szkolny „Schleswig-Holstein” otworzył ogień do polskiej składnicy na Westerplatte. Tego samego ranka bombowce Luftwaffe zrównały z ziemią niebronione miasto Wieluń.13
Luftwaffe szybko zdobyła panowanie w powietrzu, a dywizje pancerne przełamywały polskie linie i wychodziły na tyły. Britannica zauważa, że tempo tych działań rozsławiło słowo blitzkrieg. 6 września Naczelny Wódz marsz. Edward Rydz-Śmigły i rząd opuścili Warszawę, a 8 września pierwsze oddziały niemieckie stanęły pod stolicą.14
9 września armie „Poznań” i „Pomorze” pod dowództwem gen. Tadeusza Kutrzeby uderzyły na skrzydło Niemców idących na Warszawę. Bitwa nad Bzurą była największą bitwą kampanii. Polacy odrzucili przeciwnika o około 20 km, ale około 19 września zostali okrążeni; National WWII Museum podaje, że zginęło 20 tys. polskich żołnierzy. Bitwa skończyła się klęską, lecz opóźniła upadek stolicy. Więcej w artykule o bitwie nad Bzurą.15
17 września, łamiąc polsko-sowiecki pakt o nieagresji, Armia Czerwona przekroczyła wschodnią granicę Polski. Moskwa twierdziła, że państwo polskie przestało istnieć i że bierze w opiekę ludność ukraińską i białoruską. Rydz-Śmigły nakazał odwrót do Rumunii i na Węgry: „Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony albo próby rozbrojenia oddziałów”. Mimo to doszło do walk, między innymi o Wilno i Grodno, pod Kodziowcami i Szackiem. Szerzej piszemy o tym w artykule agresja ZSRR na Polskę 1939.16
W nocy z 17 na 18 września prezydent Ignacy Mościcki, rząd i Naczelny Wódz przekroczyli granicę rumuńską i zostali tam internowani. Ciągłość państwa uratowało przekazanie urzędu: 30 września w Paryżu zaprzysiężono prezydenta Władysława Raczkiewicza, który tego samego dnia mianował premierem i naczelnym wodzem gen. Władysława Sikorskiego.17
Warszawa broniła się od 8 września. Najcięższy był 25 września, „czarny poniedziałek”: według dzieje.pl niemal 400 bombowców zrzuciło na miasto blisko 630 ton bomb, a według National WWII Museum 560 ton bomb burzących i 72 tony zapalających. 28 września o 13.15 gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz podpisali kapitulację stolicy. National WWII Museum szacuje, że w oblężeniu zginęło ponad 20 tys. cywilów; dzieje.pl podaje, że około 10 tys. mieszkańców zginęło w samym tylko 25 września.18
Twierdza Modlin poddała się 29 września, a 2 października skapitulował Rejon Umocniony Hel, ostatni skrawek polskiego Wybrzeża. Ostatnią bitwę stoczyła Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga pod Kockiem w dniach 2 do 5 października; po wyczerpaniu amunicji jej żołnierze złożyli broń 6 października. Britannica kończy kampanię 5 października, USHMM 6 października.19
Westerplatte, Mokra, Mława, Wizna i Kock: najsłynniejsze boje września
Westerplatte. Półwysep leżał na terenie Wolnego Miasta Gdańska, ale od 1924 roku Wojsko Polskie miało tam Wojskową Składnicę Tranzytową, której komendantem był mjr Henryk Sucharski. Załoga odpierała ataki przez tydzień i poddała się 7 września, gdy skończyły się woda, żywność i środki opatrunkowe. Według memorialmuseums.org zginęło około 15 obrońców. Westerplatte nie było pierwszym zaatakowanym celem, ale stało się symbolem początku wojny. Zobacz: obrona Westerplatte.20
Mokra. 1 września na północny zachód od Częstochowy Wołyńska Brygada Kawalerii płk. Juliana Filipowicza przez cały dzień powstrzymywała 4. Dywizję Pancerną. Ułani nie szarżowali z szablami na czołgi: walczyli działkami i karabinami przeciwpancernymi, wsparci przez pociąg pancerny. National WWII Museum pisze o ponad 50 zniszczonych czołgach i 800 zabitych i rannych Niemcach. Opisujemy to w artykule o bitwie pod Mokrą.21
Mława. W dniach 1 do 3 września 20. Dywizja Piechoty z Armii „Modlin” broniła się pod Mławą przed niemiecką 3. Armią gen. Georga von Küchlera, która nacierała z Prus Wschodnich na Warszawę. Szczegóły w artykule o bitwie pod Mławą.22
Wizna. Kpt. Władysław Raginis z kompanią Korpusu Ochrony Pogranicza miał utrzymać 9-kilometrowy odcinek nad Narwią, praktycznie bez broni przeciwpancernej. Główne walki trwały 9 i 10 września. Według dzieje.pl spośród 720 obrońców większość zginęła, a ranny Raginis odebrał sobie życie w schronie na Górze Strękowej. Obronę nazywa się „polskimi Termopilami”. Więcej w artykule o bitwie pod Wizną.23
Kock. Grupa „Polesie” powstała 9 września do obrony Polesia. Po 17 września walczyła z dwoma najeźdźcami i ruszyła na odsiecz Warszawie. Kleeberg odmówił ewakuacji do Rumunii, mówiąc, że nie opuści swoich żołnierzy. Pod Kockiem jego oddziały odniosły nawet sukces taktyczny, ale brak amunicji przesądził o kapitulacji. Zobacz: bitwa pod Kockiem i obrona Helu.24
Dowódcy kampanii wrześniowej
Naczelnym Wodzem był marsz. Edward Rydz-Śmigły. Armią „Poznań”, a w bitwie nad Bzurą połączonymi armiami „Poznań” i „Pomorze”, dowodził gen. Tadeusz Kutrzeba, który opracował plan tego natarcia. Armią „Łódź” dowodził gen. Juliusz Rómmel, później dowódca Armii „Warszawa”. Obroną stolicy kierowali gen. Walerian Czuma i prezydent miasta Stefan Starzyński, cywilny komisarz obrony. Wybrzeża bronił kontradm. Józef Unrug.25
Po stronie niemieckiej grupami armii dowodzili gen. Fedor von Bock i gen. Gerd von Rundstedt, a główne uderzenie na Warszawę prowadziła 10. Armia Waltera von Reichenaua. XIX Korpus Pancerny gen. Heinza Guderiana przeszedł przez Wiznę i dotarł aż pod Brześć, którego twierdza pod dowództwem gen. Konstantego Plisowskiego broniła się do 16 września.26
Zbrodnie na ludności cywilnej i jeńcach w 1939 roku
Wieluń. Rankiem 1 września Luftwaffe zbombardowała miasto, w którym nie było wojska ani obrony przeciwlotniczej. Pierwsze bomby trafiły w oznakowany szpital. Historyk IPN dr hab. Janusz Wróbel mówi, że zginęło od kilkuset do 1200 osób, a miasto zniszczono w 75 procentach. National WWII Museum przypomina, że tylko w pierwszych dniach wojny Niemcy zbombardowali 150 miast i wsi.27
Bydgoszcz. 3 i 4 września, podczas odwrotu wojsk polskich przez miasto, ostrzelano je z ukrycia. Według zespołu historyków IPN była to niemiecka dywersja, po której stłumieniu doszło do samosądów; zginęło także wielu niewinnych Niemców. Niemiecka historiografia opisywała te dni jako pogrom mniejszości, a propaganda III Rzeszy nazwała je „krwawą niedzielą”. Po wkroczeniu do miasta 5 września Niemcy zaczęli masowe egzekucje Polaków, także publiczne, na Starym Rynku 9 i 10 września. Spór historyków trwa.28
Terror na zajętych ziemiach. Za frontem szły niemieckie grupy operacyjne SS i policji (Einsatzgruppen). Według USHMM po ataku na Polskę wraz z innymi formacjami rozstrzelały one tysiące Żydów i dziesiątki tysięcy przedstawicieli polskich elit. Na Pomorzu oddziały Selbstschutzu i Einsatzgruppen zamordowały, jak podaje IPN, co najmniej 16 tys. osób, a historycy szacują liczbę ofiar na 20 do 40 tys.; największym miejscem kaźni była Piaśnica.29
Zbrodnie sowieckie. Armia Czerwona i NKWD od pierwszych dni mordowały polskich żołnierzy, policjantów i urzędników. Po zdobyciu Grodna rozstrzelano około 300 jego obrońców, na Polesiu około 150 marynarzy Flotylli Pińskiej, a 22 września zamordowano gen. Józefa Olszynę-Wilczyńskiego. Okupacja przyniosła aresztowania, deportacje i Zbrodnię Katyńską: na mocy decyzji Biura Politycznego WKP(b) z 5 marca 1940 roku rozstrzelano tysiące polskich oficerów wziętych do niewoli.30
Kto wygrał kampanię wrześniową? Straty i rozbiór Polski
Kampanię wygrały III Rzesza i ZSRR. 28 września w Moskwie podpisały traktat o granicach i przyjaźni, który potwierdził podział Polski i skorygował linię z sierpnia. National WWII Museum podkreśla jednak, że Polska nigdy formalnie nie skapitulowała, a jej władze działały dalej na uchodźstwie.31
W październiku Niemcy wcieliły do Rzeszy większość zachodniej Polski, w tym Pomorze i Gdańsk. Z pozostałej części swojej strefy 26 października utworzyły Generalne Gubernatorstwo z siedzibą w Krakowie, pod władzą Hansa Franka. ZSRR oddał Wilno Litwie, a resztę zajętych ziem wcielił formalnie 1 i 2 listopada 1939 roku jako „Zachodnią Białoruś” i „Zachodnią Ukrainę”.32
Bilans strat różni się w zależności od źródła. Britannica podaje 66 tys. poległych, 130 tys. rannych i 400 tys. jeńców po stronie polskiej oraz 14 tys. zabitych lub zaginionych i 30 tys. rannych Niemców. Memorialmuseums.org pisze o ponad 66 tys. poległych, około 133 tys. rannych i 400 tys. jeńców w niewoli niemieckiej. Zestawienie PAP w dzieje.pl mówi o 70 tys. poległych żołnierzach polskich i około 45 tys. zabitych i rannych Niemcach.33
Klęska nie zakończyła walki. Jeszcze przed kapitulacją Warszawy powstała konspiracyjna Służba Zwycięstwu Polski, z której wyrósł ruch, zwany później Armią Krajową. Według dzieje.pl ponad 100 tys. żołnierzy i cywilów przedostało się przez Rumunię i Węgry, a część z nich dotarła do Francji i Wielkiej Brytanii, a Polskie Siły Zbrojne walczyły u boku aliantów na wszystkich frontach. O dalszych losach stolicy pisze nasz artykuł o powstaniu warszawskim.34
Dlaczego Polska przegrała w 1939 roku i jak to pamiętamy
O klęsce przesądziły przewaga Niemiec w ludziach, czołgach i samolotach, długa granica, którą po zajęciu Moraw i wkroczeniu Niemców na Słowację można było atakować z trzech stron, oraz uderzenie ZSRR 17 września. Mimo to USHMM pisze, że polska armia walczyła z determinacją i zadała Niemcom poważne straty, a historycy cytowani przez dzieje.pl zgodnie podkreślają, że polski żołnierz bił się dobrze.35
Westerplatte stało się symbolem oporu, a Wieluń symbolem zbrodni na ludności cywilnej. Więcej polskich zwycięstw i porażek tej i innych epok opisujemy w artykule historia wojskowa Polski.36
Najważniejsze bitwy kampanii wrześniowej
Poniżej, w porządku chronologicznym, nasze artykuły o bitwach i wydarzeniach kampanii 1939 roku.
- 1939Bitwa pod Wizną 1939Polska kontra III Rzesza
Jak kilkuset Polaków broniło Wizny przez trzy dni przeciw niemieckiemu korpusowi w 1939 roku, polskie Termopile.
- 1939Prowokacja gliwicka, 1939III Rzesza (SD i gestapo) kontra Ofiara
31 sierpnia 1939 roku esesmani udający polskich powstańców napadli na radiostację w Gliwicach i zamordowali Franza Honioka, preparując pretekst do napaści na Polskę.
- 1939Bitwa pod Mokrą, 1939Polska kontra Niemcy
Pierwszego dnia wojny brygada kawalerii zatrzymała dywizję pancerną.
- 1939
- 1939
- 1939Obrona Westerplatte, 1939Polska kontra III Rzesza
Mieli wytrwać dwanaście godzin. Wytrwali siedem dni.
- 1939Bitwa pod Kałuszynem 1939Polska kontra III Rzesza
Jak Żelazna Dywizja odbiła Kałuszyn na wschód od Warszawy w nocnym natarciu i co wiemy o słynnej, spornej szarży ułanów z 1939 roku.
- 1939Agresja ZSRR na Polskę, 1939Związek Sowiecki kontra Polska
17 września 1939 roku, gdy Polska wciąż walczyła z Niemcami, Armia Czerwona przekroczyła wschodnią granicę zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow. Agresja, opór i jego cena.
- 1939Bitwa nad Bzurą, 1939Polska kontra III Rzesza
Największa bitwa września 1939 roku i wielki polski kontratak.
- 1939
Kalendarium kampanii wrześniowej
- 23 sierpnia 1939Pakt Ribbentrop-Mołotow z tajnym protokołem o podziale Europy Wschodniej.37
- 25 sierpnia 1939Formalny sojusz brytyjsko-polski.38
- 31 sierpnia 1939Upozorowany napad na radiostację w Gliwicach.39
- 1 września 1939Niemcy atakują Polskę; ostrzał Westerplatte i bombardowanie Wielunia.40
- 3 września 1939Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę Niemcom.41
- 7 września 1939Kapitulacja Westerplatte.42
- 9 do 19 września 1939Bitwa nad Bzurą, największa bitwa kampanii.43
- 10 września 1939Upadek obrony Wizny.44
- 17 września 1939Agresja ZSRR; w nocy władze RP przechodzą do Rumunii.45
- 22 września 1939Upadek Grodna i zbrodnia na jego obrońcach.46
- 28 września 1939Kapitulacja Warszawy; niemiecko-sowiecki traktat o granicach i przyjaźni.47
- 30 września 1939Rząd gen. Władysława Sikorskiego na uchodźstwie.48
- 2 października 1939Kapitulacja Helu.49
- 6 października 1939Grupa „Polesie” składa broń po bitwie pod Kockiem.50
- 26 października 1939Niemcy tworzą Generalne Gubernatorstwo.51
Co czytać dalej
Tło i dalsze losy opisują nasze przewodniki: historia wojskowa Polski, największe polskie bitwy, polskie zwycięstwa wbrew przewadze i największe bitwy II wojny światowej. Szerszy obraz daje strona epoki II wojna światowa, a wiedzę sprawdzisz w quizie o bitwach II wojny światowej.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”. ↩
- Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”. ↩
- Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; Andrzej Włusek, „Soviet invasion of Poland”; dzieje.pl, „78. rocznica sowieckiej napaści na Polskę”. ↩
- The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”. ↩
- Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”. ↩
- dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”. ↩
- Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; dzieje.pl, „78. rocznica sowieckiej napaści na Polskę”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”. ↩
- Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; dzieje.pl, „Historyk IPN”. ↩
- Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”. ↩
- dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- dzieje.pl, „78. rocznica sowieckiej napaści na Polskę”; Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”; Andrzej Włusek, „Soviet invasion of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Rząd polski na uchodźstwie”. ↩
- dzieje.pl, „Czarny poniedziałek 1939 roku”; dzieje.pl, „Warszawa skapitulowała 86 lat temu, rozpoczęły się lata niemieckiej okupacji”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; United States Holocaust Memorial Museum, „German Administration of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „Kampania polska 1939”; Instytut Pamięci Narodowej, „82. rocznica II wojny światowej. Pamiętamy o dzielnych obrońcach Helu”; Instytut Pamięci Narodowej, „Generał Franciszek Kleeberg”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”. ↩
- Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „Bój pod Mokrą z 1939 r.: polscy ułani zatrzymali niemieckie czołgi”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „W miejscu bitwy pod Mławą ma powstać mauzoleum żołnierzy polskich”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „Władysław Raginis (1908 do 1939)”; Instytut Pamięci Narodowej, „Kapitan Władysław Raginis”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- dzieje.pl, „Bitwa pod Kockiem”; Instytut Pamięci Narodowej, „Generał Franciszek Kleeberg”; dzieje.pl, „Kampania polska 1939”. ↩
- dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”; dzieje.pl, „Warszawa skapitulowała 86 lat temu, rozpoczęły się lata niemieckiej okupacji”. ↩
- The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; dzieje.pl, „Bitwa pod Kockiem”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- dzieje.pl, „Historyk IPN”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- dzieje.pl, „75 lat temu doszło do niemieckiej dywersji w Bydgoszczy”; Przemysław Olstowski, „Jeszcze w sprawie tragicznych wydarzeń 3 do 4 września 1939 roku w Bydgoszczy”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „Einsatzgruppen”; dzieje.pl, „Otwarto wystawę «Zbrodnia Pomorska 1939 r.» w dniu pamięci ofiar”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”. ↩
- Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”; Sławomir Kalbarczyk, „Spisane czyny. Pamięć o sowieckich zbrodniach”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; dzieje.pl, „78. rocznica sowieckiej napaści na Polskę”. ↩
- Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”; Andrzej Włusek, „Soviet invasion of Poland”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Rząd polski na uchodźstwie”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „German Administration of Poland”; Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”. ↩
- Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”. ↩
- dzieje.pl, „Kampania polska 1939”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „Historyk IPN”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”. ↩
- Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; Andrzej Włusek, „Soviet invasion of Poland”. ↩
- Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”. ↩
- The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”; Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”; dzieje.pl, „Historyk IPN”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”; Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”. ↩
- Portal to European Sites of Remembrance, „Westerplatte Memorial”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Kampania polska czyli wrześniowa”. ↩
- dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”; The National WWII Museum, „The Invasion of Poland”. ↩
- dzieje.pl, „Władysław Raginis (1908 do 1939)”; Instytut Pamięci Narodowej, „Kapitan Władysław Raginis”. ↩
- dzieje.pl, „78. rocznica sowieckiej napaści na Polskę”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”. ↩
- Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”. ↩
- dzieje.pl, „Warszawa skapitulowała 86 lat temu, rozpoczęły się lata niemieckiej okupacji”; United States Holocaust Memorial Museum, „German Administration of Poland”; Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Rząd polski na uchodźstwie”; dzieje.pl, „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „82. rocznica II wojny światowej. Pamiętamy o dzielnych obrońcach Helu”; dzieje.pl, „Kampania polska 1939”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Generał Franciszek Kleeberg”; United States Holocaust Memorial Museum, „Invasion of Poland, Fall 1939”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „German Administration of Poland”; Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”. ↩
Źródła
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski, PAP), „70. rocznica wybuchu II wojny światowej”, 2009.
- United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, „Invasion of Poland, Fall 1939”.
- The National WWII Museum, Nowy Orlean, „The Invasion of Poland”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Kampania polska czyli wrześniowa”.
- Imperial War Museums, „How Europe Went to War in 1939”.
- Portal to European Sites of Remembrance (memorialmuseums.org), „Westerplatte Memorial”.
- Andrzej Włusek, Europejska Sieć Pamięć i Solidarność (ENRS), „Soviet invasion of Poland”.
- dzieje.pl (PAP), „78. rocznica sowieckiej napaści na Polskę”, 2017.
- Adrian Gilbert i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Invasion of Poland”, Encyclopaedia Britannica.
- Magdalena Dzienis-Todorczuk, „Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.”, Przystanek Historia (Instytut Pamięci Narodowej), 2022.
- dzieje.pl (PAP), „Historyk IPN: Wieluń jest symbolem zbrodni niemieckich na ludności cywilnej”.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Rząd polski na uchodźstwie”.
- dzieje.pl (PAP), „Czarny poniedziałek 1939 roku: na Warszawę spadło niemal 630 ton bomb”.
- dzieje.pl (PAP), „Warszawa skapitulowała 86 lat temu, rozpoczęły się lata niemieckiej okupacji”, 2025.
- United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, „German Administration of Poland”.
- dzieje.pl, „Kampania polska 1939: koniec i początek”.
- Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Gdańsku, „82. rocznica II wojny światowej. Pamiętamy o dzielnych obrońcach Helu”, 2021.
- Instytut Pamięci Narodowej, „Generał Franciszek Kleeberg”.
- dzieje.pl (PAP), „Bój pod Mokrą z 1939 r.: polscy ułani zatrzymali niemieckie czołgi”.
- dzieje.pl (PAP), „W miejscu bitwy pod Mławą ma powstać mauzoleum żołnierzy polskich”.
- dzieje.pl, „Władysław Raginis (1908 do 1939)”.
- Instytut Pamięci Narodowej, „Kapitan Władysław Raginis”.
- dzieje.pl, „Bitwa pod Kockiem: ostatni bój kampanii 1939 roku”.
- dzieje.pl (PAP), „75 lat temu doszło do niemieckiej dywersji w Bydgoszczy”, 2014.
- Przemysław Olstowski, „Jeszcze w sprawie tragicznych wydarzeń 3 do 4 września 1939 roku w Bydgoszczy”, Zapiski Historyczne 88, z. 1 (2023), s. 127 do 153.
- United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, „Einsatzgruppen”.
- dzieje.pl (PAP), „Otwarto wystawę «Zbrodnia Pomorska 1939 r.» w dniu pamięci ofiar”, 2023.
- Sławomir Kalbarczyk, „Spisane czyny. Pamięć o sowieckich zbrodniach”, Instytut Pamięci Narodowej, 2022.
.jpg){kind=link}