Bitwa koło Tolvajärvi 1939: pierwsze zwycięstwo Finów w wojnie zimowej

Przez pierwsze dwa tygodnie wojny zimowej Finowie przeważnie robili jedno: cofali się. 12 grudnia 1939 roku, nad łańcuchem zamarzniętych jezior w Karelii Ładoskiej, zaatakowali, a sowiecka dywizja strzelców rozsypała się przed nimi. Tolvajärvi było pierwszym dużym zwycięstwem Finlandii w tej wojnie, a muzealna relacja podkreśla, że dodało pewności siebie całym fińskim siłom zbrojnym.²

Zagrożenie na północ od Ładogi

Gdy 30 listopada Armia Czerwona przekroczyła granicę, jej 8. Armia uderzyła na północ od jeziora Ładoga, przez lasy, które przecinało tylko kilka dróg, a skala natarcia zaskoczyła Finów. 8. Armia liczyła sześć dywizji strzelców i brygadę pancerną, około 120 tysięcy ludzi z blisko 400 wozami bojowymi i prawie 600 działami i moździerzami, a jej celem było wyjście na tyły fińskiej armii na Przesmyku Karelskim. Na północnym skrzydle korpus strzelców posłał jedną dywizję na Ilomantsi, a drugą, 139. pod kombrygiem Nikołajem Bielajewem, na Tolvajärvi i dalej na Korpiselkę.³

Drogę zagradzało tylko kilka fińskich batalionów, które się wycofały. Wzmocnione na początku grudnia trzema samodzielnymi batalionami, batalionem rowerzystów i dwiema bateriami, wciąż nie mogły zatrzymać sowieckiej dywizji. 8 grudnia zajęła ona wschodnie brzegi jezior Tolvajärvi i Hirvasjärvi.⁴

Talvela i Pajari

Marszałek Mannerheim sięgnął po niezwykłego dowódcę. Paavo Talvela, doświadczony oficer, który w 1930 roku odszedł z wojska, pracował w ministerstwie obrony, gdy 6 grudnia Mannerheim wezwał go do kwatery głównej w Mikkeli. Miał rozbić nieprzyjacielskie kolumny idące na Korpiselkę i Ilomantsi, a potem ruszyć na Suojärvi. Wojska pod Tolvajärvi stały się Oddziałem P, a z odwodu naczelnego wodza przyszły 16. Pułk Piechoty i dywizjon artylerii. Na prośbę Talveli pułk objął ppłk Aaro Pajari, który przejął dowództwo całego oddziału.⁵

Pajari kontratakował na wschodnim brzegu 8 grudnia. 10 grudnia Finowie odparli sowieckie próby przejścia na brzeg zachodni, a wieczorem sowiecki pułk, przedzierający się przez las, uderzył na tyły oddziału szykującego się do natarcia. Kryzys opanowano do rana 11 grudnia, a fińskie natarcie przesunięto o dzień.⁶

Natarcie 12 grudnia

Bielajew zaplanował nowe natarcie na 12 grudnia. Finowie uderzyli pierwsi. Rozstrzygający okazał się, według Museo Militaria, frontalny atak od zachodu na rejon schroniska turystycznego nad Tolvajärvi. O 17 Pajari zameldował Talveli, że zaatakował i pobił nieprzyjaciela. Okrążenie na północnym skrzydle się nie udało, pisał, ale skrzydło południowe zdobyło wyspę Kotisaari, a centrum przebiło się przez przesmyk Tolvajärvi; o 13 rzucił większość odwodów do centrum i sowiecka obrona się rozpadła. Bitwa, dodał, była niezwykle ciężka dla wszystkich jego żołnierzy.⁷

139. Dywizja Strzelców, zaskoczona tuż przed własnym atakiem, wycofała się w nieładzie i przez pewien czas była niemal niezdolna do walki. Finowie zdobyli działa dwóch baterii, 20 czołgów i 60 karabinów maszynowych. Bielajewa odwołano, a do 15 grudnia świeża sowiecka 75. Dywizja Strzelców zastąpiła na froncie rozbitą 139.⁸

Straty i dalszy ciąg

Museo Militaria szacuje fińskie straty w dniu natarcia na około 100 zabitych, a sowieckie na dziesięć razy więcej. Liczby za całą kampanię, z fińskiego Archiwum Narodowego i meldunków sowieckich jednostek przytoczone przez talvisota.fi, są wyższe: 517 poległych z Oddziału P między 30 listopada a 31 grudnia oraz 3552 ludzi straconych przez 139. Dywizję Strzelców w pierwszym miesiącu wojny, w tym 761 zabitych i 1076 zaginionych.⁹

Po dniu odpoczynku Oddział P ruszył na wschód, 17 grudnia stanął pod Ägläjärvi i po pięciu dniach walk zdobył je 22 grudnia. 23 grudnia jego natarcie zatrzymało się nad rzeką Aittojoki, gdzie front stał już do końca wojny. Mannerheim awansował Talvelę na generała majora, a Pajariego na pułkownika.¹⁰