Za największą zasadzkę w historii uchodzi zwykle bitwa nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 roku p.n.e., gdy Hannibal ukrył armię na wzgórzach nad nadbrzeżną drogą i w jeden poranek zniszczył wojsko rzymskie; najpoważniejszym rywalem jest Las Teutoburski z 9 roku n.e. Do słynnych zasadzek i pułapek należą też Roncesvalles w 778 roku, Ajn Dżalut w 1260 roku, Cajamarca w 1532 roku i Okehazama w 1560 roku, natomiast Pearl Harbor i ofensywa Tet były atakami z zaskoczenia, a nie zasadzkami w ścisłym sensie.
Zasadzka w ścisłym znaczeniu to atak z ukrycia na nieprzyjaciela, który jest w ruchu. Atak z zaskoczenia to pojęcie szersze: uderzenie tam lub wtedy, gdzie i kiedy wróg się go nie spodziewa, nawet w jego własnej bazie. Pozorowany odwrót i inne podstępy wciągają przeciwnika na teren wybrany przez atakującego. Wszystkie trzy rodzaje znajdziesz poniżej, a przy każdym zaznaczamy, z którym mamy do czynienia, bo to mówi, czy zwycięstwo dało ukrycie, wybór chwili czy przynęta.
Zasadzki nagradzają cierpliwość i znajomość terenu bardziej niż liczebność, dlatego tak wiele z nich wygrała strona słabsza. Karzą też jeden powtarzający się błąd: armię maszerującą bez należytego rozpoznania, pewną, że wróg jest gdzie indziej.
1. Jezioro Trazymeńskie, 217 p.n.e.: zasadzka doskonała
Wiosną 217 roku p.n.e. Hannibal wymknął się konsulowi Gajuszowi Flaminiuszowi i pustoszył okolicę, prowokując go do pościgu. Flaminiusz ruszył za nim w pośpiechu północnym brzegiem Jeziora Trazymeńskiego, gdzie droga biegła wąskim pasem między wodą a półkolem wzgórz. Hannibal w nocy rozstawił na tych stokach swoją armię. O świcie, gdy znad jeziora podnosiła się poranna mgła1 i zasłaniała wzgórza, rzymska kolumna weszła w przesmyk, a Kartagińczycy runęli na nią jednocześnie od czoła, z boku i od tyłu. Nie było miejsca, by sformować szyk. W ciągu kilku godzin armia przestała istnieć: zginęło około 15 000 Rzymian1, wśród nich Flaminiusz, a tysiące trafiły do niewoli. To do dziś wzorzec zasadzki na maszerujące wojsko.
2. Las Teutoburski, 9 n.e.: zasadzka na kilka dni
Klęska w Lesie Teutoburskim była błędem rzymskiego namiestnika Warusa, ale po stronie germańskiej stanowiła arcydzieło. Arminiusz, który znał rzymskie metody ze służby w ich armii, wprowadził trzy legiony z oddziałami pomocniczymi i taborem2 na leśne dukty wciśnięte między wzgórza a bagna, a potem przez kilka dni, w ulewnym deszczu, atakował je kawałek po kawałku. W Kalkriese koło Osnabrück archeolodzy odnaleźli pozostałości wału z darni2 usypanego wzdłuż wąskiego przejścia, zza którego Germanie uderzali na kolumnę. Legiony wybito, a Rzym porzucił plan prowincji sięgającej Łaby.
3. Roncesvalles, 778: straż tylna w przełęczy
Wracając w sierpniu 778 roku z wyprawy do Hiszpanii, armia Karola Wielkiego przekraczała Pireneje długą kolumną. W wąskiej przełęczy czekali na wzgórzach Baskowie, których biograf cesarza Einhard nazywa Gaskończykami. Spadli na straż tylną i tabor3, zepchnęli je w dolinę i wybili do nogi. Einhard wymienia wśród poległych stolnika królewskiego Eggiharda, palatyna Anzelma i Rolanda, prefekta Marchii Bretońskiej3. Lekko uzbrojeni napastnicy znali teren i rozproszyli się, zanim Frankowie zdołali odpowiedzieć. Trzy stulecia później Pieśń o Rolandzie zamieniła ten napad w epicką bitwę z ogromną armią Saracenów i to tę wersję zna większość czytelników.
4. Hattin, 1187: przynęta, nie zasadzka
Hattin często nazywa się zasadzką, ale trafniej opisać go jako wywabienie zakończone okrążeniem. Saladyn zaatakował Tyberiadę, by odciągnąć armię Królestwa Jerozolimskiego od źródeł, przy których obozowała, potem towarzyszył jej marszowi przez bezwodny teren konnymi łucznikami, odciął ją od wody jeziora i podpalił suche zarośla, tak że dym niósł się w szeregi Franków. 4 lipca 1187 roku wyczerpana armia została osaczona na dwuwierzchołkowym wzgórzu zwanym Rogami Hattinu i zniszczona. Saladyn nie ukrywał swojego wojska; wybrał teren, a resztę zrobiło pragnienie.
5. Ajn Dżalut, 1260: pozorowany odwrót
Gdy po śmierci wielkiego chana Hulagu wycofał większość wojsk na wschód, w Syrii pozostawił okrojone siły mongolskie pod wodzą Kitbuki. Mamelucki sułtan Kutuz wyruszył z Egiptu, by je pobić. 3 września 1260 roku, przy źródle Ajn Dżalut4 w Galilei, mamelucka straż przednia pod wodzą Bajbarsa związała Mongołów walką, a następnie, jak podają kronikarze mameluccy, cofnęła się, ściągając ich ku głównym siłom czekającym na wzgórzach. Mongołowie, mistrzowie pozorowanego odwrotu, sami dali się nań złapać. Po ciężkiej walce ich armia pękła, a Kitbuka zginął4. Była to pierwsza poważna klęska Mongołów na zachodzie, której nigdy nie zdołali odwrócić.
6. Cajamarca, 1532: pułapka na rynku
16 listopada 1532 roku Francisco Pizarro i 168 Hiszpanów5 czekało w mieście Cajamarca, w głębi państwa Inków, na władcę Atahualpę, który właśnie wygrał wojnę domową i obozował w pobliżu z dużą armią. Pizarro ukrył jeźdźców, piechurów i kilka małych dział w długich budynkach otaczających główny plac. Atahualpa wkroczył z tysiącami w większości nieuzbrojonych dworzan, spodziewając się rozmów. Na sygnał odezwały się działa, wypadła jazda, a Hiszpanie przebili się do królewskiej lektyki i pojmali władcę. Liczbę zabitych Inków szacuje się na tysiące. Była to raczej pułapka niż bitwa, a niewola żywego boga-króla sparaliżowała całe państwo.
7. Okehazama, 1560: burza i kwatera główna
W czerwcu 1560 roku Imagawa Yoshimoto, jeden z najpotężniejszych panów wschodniej Japonii, ruszył na zachód przez ziemie młodego Ody Nobunagi. Jego armię tradycyjnie szacuje się na około 25 000 ludzi, a siły Nobunagi na 2000 do 3000, choć liczby te pochodzą z późniejszych kronik i szacunki się różnią. Według tradycyjnej relacji, gdy wojska Imagawy rozciągnęły się w marszu, a jego kwatera główna zatrzymała się w wąskiej dolinie, Nobunaga poprowadził doborowy oddział przez wzgórza i pod osłoną nagłej burzy uderzył prosto na sztab. Imagawa Yoshimoto został pokonany i zginął6, a jego armia się rozpadła. Ściśle biorąc był to atak z zaskoczenia, a nie zasadzka, lecz to klasyczny japoński przykład małego oddziału, który trafia w głowę wielkiej armii, i początek wzlotu Nobunagi.
8. Pearl Harbor, 1941: atak z zaskoczenia, nie zasadzka
Rankiem 7 grudnia 1941 roku samoloty z sześciu japońskich lotniskowców w dwóch falach uderzyły na amerykańską Flotę Pacyfiku w jej hawajskiej bazie, zanim doręczono jakiekolwiek wypowiedzenie wojny. Ostrzeżenia wysłano, a radar nawet wykrył nadlatujące maszyny, lecz baza nie była gotowa na atak z powietrza. Rząd pancerników został zdewastowany, zniszczono 188 samolotów, a zginęło 2403 Amerykanów7. Ponieważ flota stała na kotwicy, a nie była w ruchu, był to atak z zaskoczenia, a nie zasadzka w ścisłym sensie. Jego największą porażką było to, czego nie trafił: amerykańskie lotniskowce były na morzu i pół roku później pomogły odwrócić losy wojny pod Midway.
9. Ofensywa Tet, 1968: zaskoczenie wszędzie naraz
W nocy z 30 na 31 stycznia 1968 roku, podczas rozejmu z okazji wietnamskiego Nowego Roku, oddziały północnowietnamskie i Wietkongu uderzyły na ponad 100 miast i miasteczek8 w całym Wietnamie Południowym, w tym na Sajgon, gdzie jedna grupa wdarła się na teren ambasady USA. Dowództwo amerykańskie i południowowietnamskie spodziewało się ofensywy, ale nie jej terminu ani skali. Militarnie atak się nie powiódł: w większości miejsc odparto go w ciągu kilku dni, Hue odbito po blisko miesiącu walk ulicznych, a Wietkong poniósł ciężkie straty. Politycznie był to jednak wstrząs, który zwrócił dużą część amerykańskiej opinii przeciw wojnie, dzięki czemu Tet to rzadki przypadek ataku z zaskoczenia przegranego na polu bitwy, który mimo to zmienił wynik wojny.
Na czym polega skuteczna zasadzka
Wielkie zasadzki mają wspólny schemat. Ofiara była w ruchu i pewna siebie, jak Flaminiusz, Warus czy straż tylna Karola Wielkiego. Atakujący lepiej znał teren: brzeg jeziora we mgle, leśny dukt między bagnem a wzgórzem, górską przełęcz. A pułapka zamykała się naraz, tak że ofiara nie mogła przyjąć szyku, który dawał jej siłę. Ataki z zaskoczenia, takie jak Pearl Harbor i Tet, pokazują tę samą zasadę na większą skalę, ale i jej granicę: zaskoczenie może wygrać dzień, nie wygrywając wojny.