Kto wygrał bitwę pod Ajn Dżalut?
Bitwę pod Ajn Dżalut w 1260 roku wygrał mamelucki sułtanat Egiptu. 3 września 1260 roku (w piątek 25 ramadanu 658 roku), przy źródle Ajn Dżalut u stóp góry Gilboa w Galilei, sułtan Kutuz i jego wódz Bajbars rozbili armię mongolską Kitbugi. Kitbuga zginął w bitwie albo, według innej relacji, dostał się do niewoli i został ścięty. W ciągu kilku tygodni Mongołowie stracili Syrię na zachód od Eufratu, a bitwa wyznaczyła najdalszy punkt ich pochodu na Bliskim Wschodzie.4
W dwa lata Mongołowie zdobyli Bagdad, zabili ostatniego kalifa z dynastii Abbasydów i przeszli przez Syrię. Następny w kolejce był Egipt. A potem, we wrześniowy poranek 1260 roku, w galilejskiej dolinie zastąpiła im drogę armia mameluków, żołnierzy kupionych jako niewolnicy i wyszkolonych do wojny. Jedno skrzydło egipskiego wojska pękło. Sułtan rzucił hełm na ziemię, zawołał „O, islamie!” i ruszył do szarży. Zanim dzień się skończył, armia mongolska uciekała z pola.5
Kto zatrzymał Mongołów na Bliskim Wschodzie?
Armia mameluckiego sułtanatu Egiptu, prowadzona przez sułtana Kutuza i jego wodza Bajbarsa, zatrzymała pochód Mongołów pod Ajn Dżalut w 1260 roku. Po drugiej stronie stał Kitbuga, wódz, którego Hülegü zostawił w Syrii z oddziałem, a nie z główną armią mongolską. Zwycięstwo nie zakończyło wojen z Mongołami, ale wyznaczyło najdalszy punkt ich pochodu na Bliskim Wschodzie.6 › Bitwa pod Legnicą, 1241

Tło: mongolska nawała
W 1251 roku nowy wielki chan Möngke powierzył bratu, Hülegü, wnukowi Czyngis-chana, podbój ziem od Amu-darii po granice Egiptu. Hülegü poprowadził ogromną armię, podobno dwóch na każdych dziesięciu mongolskich wojowników, jak zauważa Reuven Amitai, a szli z nimi rodziny i stada. Ormiański kronikarz Grigor z Akner podaje tę samą proporcję dla wojsk, które Hülegü wysłał później do Syrii. W 1256 roku Hülegü zdobył i zburzył Alamut oraz inne twierdze isma'ilickich asasynów. W 1258 roku zdobył Bagdad i kazał stracić al-Musta'sima, ostatniego kalifa z dynastii Abbasydów.7 › Bitwa nad Talas, 751

Na początku 1260 roku Mongołowie uderzyli na Syrię. Aleppo padło po oblężeniu, a Damaszek się poddał. Hülegü miał chrześcijańskich sojuszników: króla Hetuma z ormiańskiej Cylicji, którego wojska szły razem z nim, i zięcia Hetuma, Boemunda VI z Antiochii. Mongolskie oddziały zapuściły się dalej na południe, do Palestyny.8
Wtedy nadeszła wieść o śmierci wielkiego chana Möngkego. Hülegü wycofał się z większością armii, a w Mongolii i północnych Chinach jego bracia Kubilaj i Arykbuka zaczęli wojnę o tron. Reuven Amitai wskazuje jeszcze dwa powody odwrotu: w Syrii brakowało pastwisk dla koni tak wielkiej armii, a po śmierci Möngkego Hülegü musiał się liczyć z atakiem kuzynów ze Złotej Ordy przez Kaukaz. Kitbugę zostawił w Syrii z oddziałem, który miał utrzymać kraj.9
Co do siły tego oddziału średniowieczni autorzy się nie zgadzają. Raszid ad-Din, dziejopis mongolskich chanów Persji, mówi o „kilku tysiącach jazdy” w bitwie, syryjski kronikarz Bar Hebraeus o 10 000 jeźdźców, a ormiański kronikarz Kirakos z Gandzaku o mniej więcej 20 000 żołnierzy pozostawionych do obrony Syrii.10
Armie i dowódcy
Egiptem rządzili mamelucy, żołnierze kupieni jako niewolnicy, w większości Turcy, wyszkoleni do wojny i wyzwoleni, którzy odebrali władzę ajjubidzkim sułtanom, którym niegdyś służyli. Najbardziej cenieni jako żołnierze byli niewolnicy mówiący po turecku. Sułtanem był al-Muzaffar Sajf ad-Din Kutuz, sam mameluk. Jego najlepszym wodzem był Bajbars, weteran Bahrijji, elitarnego pułku ajjubidzkiego sułtana as-Saliha, który w nadchodzącej kampanii prowadził straż przednią.11
Mamelukiem się nie rodziło, mamelukiem się stawało. Bajbars, Turek kipczacki ze stepów na północ od Morza Czarnego, dostał się do niewoli podczas mongolskiego najazdu na jego ojczyznę, został sprzedany i trafił do sułtana as-Saliha. Szkolono go na wyspie na Nilu, potem wyzwolono i dano mu dowództwo w gwardii sułtana, a w 1250 roku poprowadził wojska, które pod Mansurą pobiły krucjatę Ludwika IX. Wygnany po zatargu z pierwszym mameluckim sułtanem, wrócił do Egiptu za Kutuza w 1260 roku.12

Opuszczając Syrię, Hülegü wysłał do Kairu posłów z żądaniem, by Egipt się poddał. Kutuz odpowiedział, każąc ich stracić. Według al-Makriziego posłów przecięto na pół, a ich głowy zawieszono na bramie Zuwajla w Kairze, według Raszida ad-Dina ukrzyżowano ich. W poniedziałek 15 szabana, czyli 26 lipca 1260 roku, armia Egiptu wyruszyła z Kairu. Bajbars poprowadził straż przednią i wyparł mongolską placówkę z Gazy. Frankowie z Akki zachowali neutralność i przepuścili wojsko wybrzeżem przez swoje ziemie.13
Kitbuga, chrześcijanin z ludu Najmanów, zebrał rozproszone po Syrii wojska mongolskie i ruszył na południe. Szło z nim wielu Ormian i Gruzinów, jak pisze Kirakos, a Visoni także wymienia w jego armii kontyngenty ormiańskie i gruzińskie. Obie armie walczyły konno, a bitwa trafiła też do naszego zestawienia największych bitew kawalerii w historii.14
Liczebność obu armii to jeden z najstarszych sporów o tę bitwę, a liczby ze starszych książek są mocno zawyżone. Niektórzy historycy dawali Kutuzowi 120 000 ludzi. John Masson Smith wykazał w 1984 roku, że ta liczba wzięła się z błędu w przekładzie albo w przekazie. Sam Smith oceniał Mongołów na dwa tumeny, czyli około 20 000 ludzi, a mameluków na około 12 000, mniej więcej tyle, ile liczyła armia późnych Ajjubidów w Egipcie. Reuven Amitai przyznaje Mongołom tylko jeden tumen i uważa, że liczby mameluków nie da się dokładnie oszacować, choć ich przewagę liczebną zalicza do przyczyn zwycięstwa. Peter Thorau szacuje armie na najwyżej 20 000 ludzi, Timothy May Mongołów na około 15 000, najwyżej 20 000. Mehdi Berriah, który zestawia wszystkie te opinie, szacuje Mongołów na około 10 000, a wojsko Kutuza na około 20 000. Britannica podaje około 20 000 Mongołów i uznaje obie armie za mniej więcej równe. Badacze różnią się co do proporcji sił, ale żaden nie przyjmuje dawnej liczby 120 000.15
Bitwa krok po kroku
Harce i sporna zasadzka
Bajbars pierwszy natknął się na mongolskie podjazdy i zaczął z nimi harcować, raz nacierając, raz się cofając, aż Kutuz nadciągnął z główną armią pod źródło Ajn Dżalut. W piątek 25 ramadanu 658 roku, czyli 3 września 1260, armie spotkały się w dolinie o świcie, a Kitbuga uderzył pierwszy. Czy mamelucy zastawili też pułapkę, jest sporne. Raszid ad-Din pisze, że Kutuz ukrył oddziały w zasadzce, pozorował odwrót i pociągnął Mongołów za sobą, aż „pułapka zamknęła się z trzech stron”. W relacji Visoniego Bajbars pokazał Mongołom tylko część armii, a resztę ukrył na okolicznych wzgórzach. Mehdi Berriah zwraca uwagę, że o zasadzce wspomina spośród średniowiecznych kronikarzy tylko Raszid ad-Din. Podobnie jak Reuven Amitai uważa okrążenie za mało prawdopodobne i wątpi, by Kitbuga, doświadczony wódz, który znał pozorowaną ucieczkę jako mongolski fortel, dał się w nią złapać.16
„O, islamie!”
Szarża Kitbugi uderzyła z całą mocą i z początku bitwa szła po myśli Mongołów: jedno skrzydło armii mameluckiej pękło. Wtedy, jak opowiada al-Makrizi, a za nim Howorth, Kutuz zdjął hełm, rzucił go na ziemię, zawołał „O, islamie!” i razem ze swoją świtą wjechał w wir walki, a mamelucy przeszli do kontrataku.17
Artykuł Britanniki o bitwie, autorstwa Charlesa Phillipsa, dodaje, że w tej walce wręcz mamelucy użyli ręcznych armatek, midfa po arabsku, głównie po to, by płoszyć mongolskie konie. Tę informację trzeba traktować ostrożnie. David Ayalon w swoim studium o prochu i broni palnej w sułtanacie mameluków datuje najwcześniejsze świadectwa broni palnej w tym państwie na XIV wiek, ponad osiemdziesiąt lat po Ajn Dżalut.18

Ostatnia walka Kitbugi
Mamelucy zamknęli pierścień. To, jak zginął Kitbuga, zależy od tego, kto opowiada. Bar Hebraeus i Ormianin Hetum piszą, że poległ w bitwie, a Hetum dodaje, że Mongołowie, którym udało się ujść, schronili się w Armenii Cylicyjskiej. Raszid ad-Din podaje, że koń Kitbugi upadł, wódz dostał się do niewoli, zagroził Kutuzowi zemstą Hülegü i został ścięty. Al-Makrizi, piszący mniej więcej 150 lat później, twierdzi, że uciekający Mongołowie zawrócili pod Bajsanem, stanęli do walki po raz drugi, zacieklej niż przedtem, i znów zostali pobici. Mehdi Berriah zauważa, że żaden kronikarz z epoki nie wspomina o drugiej bitwie w tym miejscu, a Ibn Abd az-Zahir, jeden z najbardziej wiarygodnych, opisuje tylko pościg Bajbarsa za uciekinierami.19
Punkt zwrotny: szarża sułtana
Pod Ajn Dżalut zwycięstwo rozstrzygnęło się w chwili kryzysu. Gdy mongolska szarża złamała skrzydło, armia mamelucka się nie rozsypała. Skupiła się wokół sułtana, wytrzymała uderzenie i odpowiedziała kontratakiem, którego Mongołowie nie zdołali powstrzymać. W środku bitwy syryjskie oddziały w armii mongolskiej, wojska emira al-Aszrafa, przeszły na stronę mameluków. Reuven Amitai zaliczał kiedyś tę dezercję do rozstrzygających chwil bitwy, obok przywództwa Kutuza i Bajbarsa, przewagi liczebnej mameluków i armii konnych łuczników, która walczyła podobnie jak Mongołowie. John Dunn dodaje elitarną jazdę i podkute konie, które lepiej znosiły kamienisty grunt niż niepodkute mongolskie koniki. Mehdi Berriah, podobnie jak wcześniej John Masson Smith i Timothy May, kładzie nacisk na przewagę lepiej wyszkolonego mameluckiego wojownika w walce wręcz. Głowę Kitbugi posłano do Kairu.20
Następstwa
Mongolscy namiestnicy uciekli z Damaszku, gdy tylko nadeszła wieść o klęsce, a mamelucy zajęli Damaszek, potem Aleppo, i ich władza sięgnęła Eufratu. W Damaszku tłum zwrócił się przeciw chrześcijanom, uprzywilejowanym za rządów mongolskich: palono kościoły, a wielu chrześcijan zabito albo wzięto w niewolę.21
Hülegü pragnął zemsty, jak piszą zarówno Bar Hebraeus, jak i Hetum, ale zajęła go wojna z kuzynem Berke ze Złotej Ordy. Pod koniec 1260 roku mongolski oddział znów przeszedł Eufrat, na krótko odbił Aleppo i w grudniu został pobity pod Hims.22
Mamelucy znaleźli w tym sporze sojusznika: chanowie Złotej Ordy stali się sprzymierzeńcami mameluckich sułtanów, a groźba wojny z nimi, jak zauważa Reuven Amitai, nie pozwalała ilchanom prowadzić z pełną siłą wojny w Syrii. Kutuz tego nie doczekał. Pozwolił Bajbarsowi liczyć na Aleppo, a potem oddał je komu innemu. W drodze powrotnej, w październiku 1260 roku, Bajbars z grupą emirów zamordował go i sam został ogłoszony sułtanem. Rządził do 1277 roku, stoczył z Mongołami z Persji dziewięć bitew i zdobywał jedno po drugim miasta krzyżowców.23 › Bitwa pod Hattin, 1187
Sześćdziesiąt lat wojny z Mongołami
Ajn Dżalut otworzyło długą walkę, a nie ją zakończyło. Ilchanat, mongolskie państwo założone przez Hülegü w Persji, raz po raz najeżdżał Syrię. Bajbars przeniósł wojnę do Anatolii i w kwietniu 1277 roku pobił mongolską armię pod Elbistanem. 30 października 1281 roku mamelucy pod wodzą sułtana Kalawuna wygrali ciężką bitwę pod Hims z armią prowadzoną przez brata ilchana, Möngke Temüra. Pod koniec 1299 roku ilchan Ghazan pokonał ich pod Wadi al-Chazindar koło Hims. Było to, jak zauważa Amitai, jedyne znaczące polowe zwycięstwo Mongołów w ciągu sześćdziesięciu lat wojny, a Mongołowie przez mniej więcej sto dni trzymali Damaszek, choć nie jego cytadelę. W kwietniu 1303 roku mamelucy odnieśli rozstrzygające zwycięstwo pod Mardż as-Saffar na południe od Damaszku. Pokój zawarto na początku lat dwudziestych XIV wieku, kończąc, jak pisze Peter Jackson, sześć dekad wojny, której początek dało Ajn Dżalut, a po śmierci ilchana Abu Sa'ida w 1335 roku ilchanat się rozpadł.24

Dziedzictwo i pamięć
Ajn Dżalut uratowało Egipt przed podbojem. Howorth nazwał tę bitwę punktem zwrotnym w dziejach świata, pierwszym od dawna razem, gdy Mongołów pobito w otwartym polu, a Dunn pisze o pierwszej rozstrzygającej klęsce armii mongolskiej. W 1261 roku Bajbars sprowadził do Kairu ocalałego członka rodu Abbasydów i osadził go jako kalifa, a kalif w zamian nadał Bajbarsowi tytuł władcy. Bitwa przypieczętowała też los państw krzyżowców: gdy Egipt i Syria znalazły się pod władzą jednego muzułmańskiego państwa, ich twierdze padały jedna po drugiej, aż w 1291 roku upadła Akka.25
Historycy wciąż spierają się, ile ta bitwa rozstrzygnęła. Visoni podkreśla, że wojny dynastyczne samych Mongołów nie pozwoliły im podjąć skutecznej próby odzyskania Syrii, a mamelucy wykorzystali ten czas, by umocnić tam swoją władzę. Mehdi Berriah nazywa Ajn Dżalut bitwą „rzekomo rozstrzygającą”: jej skutki, jak dowodzi, były przede wszystkim psychologiczne, bo zniszczona armia stanowiła drobny ułamek sił ilchanatu, a trzy miesiące później mongolscy jeźdźcy znów najeżdżali północną Syrię. Reuven Amitai, który również zauważa, jak małe były obie armie w porównaniu z późniejszymi bitwami mameluków z Mongołami, mimo to uważa to starcie za kluczowe, bo ukształtowało dzieje regionu na dziesięciolecia. Tak czy inaczej, po Ajn Dżalut ekspansja Mongołów na Bliskim Wschodzie się skończyła.26
Pole bitwy dzisiaj
Bitwa wzięła nazwę od źródła Ajn Dżalut, czyli Źródła Goliata. Brytyjski Survey of Western Palestine opisał je w latach siedemdziesiątych XIX wieku jako obfite źródło u stóp Gilboa, wypływające z jaskini. Od dawna utożsamia się je z biblijnym źródłem Harod. Dziś leży w Parku Narodowym Ma'ajan Harod na północy Izraela, gdzie źródło wciąż wypływa z jaskini na zboczu góry Gilboa.27
Ajn Dżalut warto zestawić z innymi wielkimi starciami tego stulecia w rankingu największych bitew średniowiecza, a wiedzę sprawdzić w quizie o bitwach średniowiecza albo w Bitwie dnia.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”. Charles Phillips, „Battle of ʿAyn Jālūt”. ↩
- Raszid ad-Din, Dżami at-tawarich, rozdział o wyprawie Ket Buki do Egiptu. Bar Hebraeus, The Chronography. Kirakos z Gandzaku, History of the Armenians. Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”. Charles Phillips, „Battle of ʿAyn Jālūt”. ↩
- Bar Hebraeus, The Chronography. Hetum z Korykos, Flower of Histories of the East. Raszid ad-Din, Dżami at-tawarich, rozdział o wyprawie Ket Buki do Egiptu. Charles Phillips, „Battle of ʿAyn Jālūt”. ↩
- Charles Phillips, „Battle of ʿAyn Jālūt”. Charles J. Halperin, „The Kipchak connection”. Hetum z Korykos, Flower of Histories of the East. ↩
- Kirakos z Gandzaku, History of the Armenians. Takijj ad-Din al-Makrizi, Histoire des sultans mamlouks de l'Égypte. ↩
- Hetum z Korykos, Flower of Histories of the East. Charles J. Halperin, „The Kipchak connection”. ↩
- Reuven Amitai, „Il-khanids i. Dynastic history”. Grigor z Akner, History of the Nation of Archers. William Muir, The Mameluke or Slave Dynasty of Egypt, 1260 to 1517 A.D.. ↩
- Bar Hebraeus, The Chronography. Grigor z Akner, History of the Nation of Archers. Kirakos z Gandzaku, History of the Armenians. ↩
- Reuven Amitai, „Il-khanids i. Dynastic history”. Kirakos z Gandzaku, History of the Armenians. ↩
- Raszid ad-Din, Dżami at-tawarich, rozdział o wyprawie Ket Buki do Egiptu. Bar Hebraeus, The Chronography. Kirakos z Gandzaku, History of the Armenians. ↩
- C. George Fry, „Baybars I”. Hassanein Muhammad Rabie, „Baybars I”. ↩
- C. George Fry, „Baybars I”. Hassanein Muhammad Rabie, „Baybars I”. ↩
- Takijj ad-Din al-Makrizi, Histoire des sultans mamlouks de l'Égypte. Raszid ad-Din, Dżami at-tawarich, rozdział o wyprawie Ket Buki do Egiptu. Henry H. Howorth, History of the Mongols from the 9th to the 19th Century, cz. III. ↩
- Kirakos z Gandzaku, History of the Armenians. Gilmar E. Visoni, „Battle of Ain Jālūt”. ↩
- Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”. Charles Phillips, „Battle of ʿAyn Jālūt”. ↩
- Takijj ad-Din al-Makrizi, Histoire des sultans mamlouks de l'Égypte. Raszid ad-Din, Dżami at-tawarich, rozdział o wyprawie Ket Buki do Egiptu. Gilmar E. Visoni, „Battle of Ain Jālūt”. Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”. ↩
- Takijj ad-Din al-Makrizi, Histoire des sultans mamlouks de l'Égypte. Henry H. Howorth, History of the Mongols from the 9th to the 19th Century, cz. III. ↩
- Charles Phillips, „Battle of ʿAyn Jālūt”. David Ayalon, Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom. ↩
- Bar Hebraeus, The Chronography. Hetum z Korykos, Flower of Histories of the East. Raszid ad-Din, Dżami at-tawarich, rozdział o wyprawie Ket Buki do Egiptu. Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”. ↩
- Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”. John P. Dunn, „Battle of Ayn Jāhlūt”. Charles Phillips, „Battle of ʿAyn Jālūt”. ↩
- Takijj ad-Din al-Makrizi, Histoire des sultans mamlouks de l'Égypte. William Muir, The Mameluke or Slave Dynasty of Egypt, 1260 to 1517 A.D.. ↩
- Bar Hebraeus, The Chronography. Hetum z Korykos, Flower of Histories of the East. ↩
- Reuven Amitai, „Il-khanids i. Dynastic history”. Hassanein Muhammad Rabie, „Baybars I”. C. George Fry, „Baybars I”. ↩
- Reuven Amitai, „Il-khanids i. Dynastic history”. William Muir, The Mameluke or Slave Dynasty of Egypt, 1260 to 1517 A.D. Peter Jackson, „Abū Saʿīd Bahādor Khan”. ↩
- Henry H. Howorth, History of the Mongols from the 9th to the 19th Century, cz. III. John P. Dunn, „Battle of Ayn Jāhlūt”. C. George Fry, „Baybars I”. William Muir, The Mameluke or Slave Dynasty of Egypt, 1260 to 1517 A.D.. ↩
- Gilmar E. Visoni, „Battle of Ain Jālūt”. Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”. Reuven Amitai, „Back to ʿAyn Jālūt, again”. ↩
- C. R. Conder i H. H. Kitchener, The Survey of Western Palestine. Israel Nature and Parks Authority, „Ma'ayan Harod National Park”. ↩
Źródła
- Mehdi Berriah, „ʿAyn Ǧālūt (658/1260): Re-evaluating a So-called Decisive Battle”, Annales islamologiques 55 (Kair: Institut français d'archéologie orientale, 2021), s. 63 do 88
- Charles Phillips, Encyclopaedia Britannica, „Battle of ʿAyn Jālūt”
- Raszid ad-Din, Dżami at-tawarich, rozdział o wyprawie Ket Buki do Egiptu, przekład angielski W. M. Thackston (Harvard, 1998 do 1999), przedruk De Re Militari (relacja strony mongolskiej)
- Bar Hebraeus, The Chronography, przekład Ernest A. Wallis Budge, t. I (Londyn: Oxford University Press, 1932), s. 423 do 438 i 464, Internet Archive (syryjski kronikarz chrześcijański)
- Kirakos z Gandzaku, History of the Armenians, przekład Robert Bedrosian (Nowy Jork: Sources of the Armenian Tradition, 1986), rozdz. 62, Internet Archive (kronikarz ormiański)
- Hetum z Korykos, Flower of Histories of the East, przekład Robert Bedrosian (2004), rozdz. 30 i 31, Internet Archive (ormiański książę i kronikarz)
- Charles J. Halperin, „The Kipchak connection: the Ilkhans, the Mamluks and Ayn Jalut”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 63, nr 2 (2000), s. 229 do 245
- Takijj ad-Din al-Makrizi, Histoire des sultans mamlouks de l'Égypte, przekład Étienne Quatremère, t. 1, cz. 1 (Paryż, 1837), s. 101 do 106, Internet Archive (po francusku, relacja strony mameluckiej)
- Reuven Amitai, Encyclopaedia Iranica, „Il-khanids i. Dynastic history” (2004)
- Grigor z Akner, History of the Nation of Archers, przekład Robert Bedrosian, rozdz. 13, Internet Archive (kronikarz ormiański)
- William Muir, The Mameluke or Slave Dynasty of Egypt, 1260 to 1517 A.D. (Londyn: Smith, Elder, 1896), Internet Archive
- C. George Fry, EBSCO Research Starters, „Baybars I” (2024)
- Hassanein Muhammad Rabie, Encyclopaedia Britannica, „Baybars I”
- Henry H. Howorth, History of the Mongols from the 9th to the 19th Century, cz. III: The Mongols of Persia (Londyn: Longmans, Green, 1888), Internet Archive
- Gilmar E. Visoni, EBSCO Research Starters, „Battle of Ain Jālūt” (2022)
- David Ayalon, Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to a Mediaeval Society (Londyn: Vallentine, Mitchell, 1956)
- John P. Dunn, EBSCO Research Starters, „Battle of Ayn Jāhlūt” (2019)
- Peter Jackson, Encyclopaedia Iranica, „Abū Saʿīd Bahādor Khan” (1983)
- Reuven Amitai, „Back to ʿAyn Jālūt, again”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam 50 (2021), s. 225 do 254
- C. R. Conder i H. H. Kitchener, The Survey of Western Palestine: Memoirs, t. II, Samaria (Londyn: Palestine Exploration Fund, 1882), arkusz IX, Internet Archive
- Israel Nature and Parks Authority, „Ma'ayan Harod National Park”






