Bitwa pod Chryzopolis 324: Konstantyn zostaje jedynym cesarzem

Konstantyn i Licyniusz byli ostatnimi współcesarzami tetrarchii, systemu wspólnych rządów stworzonego przez Dioklecjana. Konstantyn trzymał Zachód, Licyniusz Wschód, a sojusz przypieczętował ślub Licyniusza z siostrą Konstantyna, Konstancją, w Mediolanie. Nie przetrwał długo. Konstantyn chciał rządzić zjednoczonym cesarstwem, a jego posunięcia administracyjne szybko poróżniły obu władców.²

Ich pierwszą wojnę rozstrzygnęły bitwy pod Cibalae, w dzisiejszej Chorwacji, i na Campus Ardiensis w Tracji. Jej datowanie to jedna z wielkich zagadek epoki: Michael DiMaio zauważa, że badacze umieszczają ją w 314 albo w 316 roku, a źródła literackie, monety i prawo zapewne nigdy nie rozstrzygną sporu. Licyniusz zachował tron, ale musiał oddać dużą część Bałkanów i przeniósł stolicę do Nikomedii.³

Religia i droga do wojny

Spór zaostrzyła religia. Choć obaj cesarze wydali w 313 roku wspólnie edykt mediolański, około 320 roku Licyniusz zwrócił się przeciw chrześcijanom w swoim państwie. Zabronił biskupom porozumiewać się ze sobą i zbierać na synodach, a oficerów, którzy nie chcieli składać ofiar bogom, usuwał z armii. Według Turhana Kaçara Licyniusz zakazał zgromadzeń biskupów, by zapobiec zamieszkom w miastach w czasie zażartych sporów o naturę Chrystusa, a Konstantyn wykorzystał okazję, by wystąpić jako obrońca chrześcijan, w mowie w Serdyce porównując Licyniusza do prześladowców Kościoła.⁴

Pretekst przyszedł znad Dunaju. W 323 roku barbarzyńscy najeźdźcy wtargnęli do Tracji i Mezji, a Konstantyn, ścigając ich, kilka razy wkroczył na terytorium Licyniusza. Licyniusz odpowiedział zakazem obiegu na Wschodzie monet bitych w imieniu Konstantyna.⁵

Adrianopol i Hellespont

Latem 324 roku Konstantyn zebrał flotę i armię w Tesalonice i ruszył na Adrianopol. 3 lipca przekroczył rzekę Hebros i rozbił Licyniusza, który nocą wycofał się do Bizancjum. Nazajutrz duża część jego armii się poddała. Licyniusz pokładał wtedy nadzieję we flocie strzegącej Hellespontu. Jego admirał Abantus przegrał ze złą pogodą i z mniejszą flotą najstarszego syna Konstantyna, Kryspusa.⁶

Oblężony w Bizancjum od lądu i od morza, Licyniusz porzucił miasto i z większością armii i skarbca przeprawił się do Chalcedonu na brzegu azjatyckim. Zostawił Martyniana, swojego dawnego szefa urzędów pałacowych, którego wyniósł do godności współcesarza, by opóźniał marsz Konstantyna.⁷

Bitwa na brzegu azjatyckim

Konstantyn nie próbował forsować wąskiej cieśniny na oczach przeciwnika. Według Kaçara przeprawił armię przez Bosfor przy jego ujściu do Morza Czarnego, w świętym miejscu należącym do Chalcedończyków, około dwustu stadiów, czyli 35 kilometrów, na północ od Chalcedonu. Stamtąd ruszył przez wzgórza wokół dzisiejszego Beykozu na południe, a Licyniusz, widząc zagrożenie dla Bitynii, wyszedł mu naprzeciw na północ.⁸

Armie spotkały się 18 września 324 roku pod Chryzopolis, między Chalcedonem a miejscem lądowania Konstantyna. Miasto to dzisiejszy Üsküdar, dzielnica Stambułu. Antyczne relacje niewiele mówią o samej walce, ale zgodnie podają, że była zażarta i rozstrzygająca. Według źródeł przytaczanych przez Kaçara zginęło około 25 000 żołnierzy Licyniusza. Licyniusz uciekł do Nikomedii.⁹

Koniec Licyniusza

Chalcedon otworzył bramy Konstantynowi, a Bizancjum poszło w jego ślady. Kaçar przypomina, że 130 lat wcześniej miasto drogo zapłaciło za poparcie przegranego w wojnie Septymiusza Sewera z Pescenniuszem Nigrem. Konstantyn obległ Nikomedię, a następnego dnia Licyniusz abdykował. Odesłano go do Tesaloniki w areszcie domowym. Martynian został zapewne stracony jeszcze przed końcem 324 roku, a Licyniusz wiosną 325 roku, wśród pogłosek, że knuł nowy bunt.¹⁰

Z Bizancjum w Konstantynopol

Jeden człowiek rządził teraz całym światem rzymskim, od Dunaju po Eufrat. Konstantyn szybko zrozumiał, że takim cesarstwem najlepiej rządzić z miejsca takiego jak Bizancjum, na przeprawie między Europą a Azją. Późniejsi autorzy, jak Sozomen i Zosimos, twierdzą, że najpierw zaczął budować stolicę w Troi, a średniowieczna legenda mówi o orle, który porwał kamień z murów wznoszonych w Chalcedonie i zaniósł go do Bizancjum. Kaçar ufa raczej anonimowemu Origo Constantini, spisanemu kilka lat po śmierci cesarza, który podaje, że Konstantyn nazwał Bizancjum Konstantynopolem na pamiątkę wielkiego zwycięstwa, i datuje decyzję o odbudowie miasta na 1 listopada 324 roku.¹¹

Nowe miasto miało dorównać Rzymowi. Konstantyn ogołacał miasta Morza Egejskiego z pomników, by je ozdobić, zapraszał tam bogate rody z Azji Mniejszej i stworzył własny senat. Jak zauważa Kaçar, gdyby wygrał Licyniusz, nie potrzebowałby nowej wschodniej stolicy, bo miał już Nikomedię. Założenie Konstantynopola, stolicy cesarstwa przez ponad tysiąc lat, było bezpośrednim skutkiem bitwy pod Chryzopolis.¹²