Bitwa pod Fishguard 1797: ostatnia inwazja na Brytanię

Rankiem w środę 22 lutego 1797 roku stary marynarz Thomas Williams, gospodarujący w pobliżu St Davids, patrzył, jak blisko brzegu mijają skały North Bishops trzy okręty wojenne i lugier. Płynęły pod angielską banderą, ale on nie dał się nabrać. Po południu okręty rzuciły kotwice przy skalistym wybrzeżu Pencaer, a wieczorem od burt zaczęły odbijać łodzie pełne ludzi. Zaczęła się ostatnia inwazja na Brytanię. To jeden z rozdziałów historii wojskowej Walii.²

Tło: dlaczego Francuzi wylądowali w Walii

Zimą 1796 roku Republika Francuska próbowała wysadzić armię w Irlandii, by pomóc Zjednoczonym Irlandczykom wypędzić Brytyjczyków; sztormy rozbiły wyprawę. Generał Lazare Hoche zaplanował wtedy drugie uderzenie, wymierzone w samą Brytanię. Jedną z jego sił, Czarny Legion (Légion Noire), oddano pod komendę Williama Tate'a, Irlandczyka z Ameryki, który walczył w amerykańskiej wojnie o niepodległość.³

Instrukcje Tate'a, znalezione wśród jego papierów, wyznaczały trzy cele: wzniecić powstanie w kraju, zakłócić brytyjski handel i przygotować drogę do większego desantu, odciągając uwagę rządu. Pierwszym celem był Bristol; gdyby nie zdołał tam dotrzeć, miał wylądować w Zatoce Cardigan i maszerować na Chester i Liverpool. Przeciwne wiatry nie wpuściły jego okrętów do Kanału Bristolskiego, więc zawrócił na zachód, do Pembrokeshire.⁴

Armie i dowódcy

Francuzi. Miejscowa relacja, za którą szedł Edward Laws, liczy 1400 mężczyzn i dwie kobiety: 600 żołnierzy regularnych i 800 skazańców, „wymiecionych z więzień”, ubranych w stare brytyjskie mundury przefarbowane na rdzawy brąz. People's Collection Wales podaje około 1400 żołnierzy na czterech okrętach; plan wydany w Londynie w marcu mówi o 1200 wysadzonych ludziach; Królewska Komisja pisze o 1200 do 1500. Mieli muszkiety, amunicję i granaty, ale żadnej artylerii.⁵

Obrońcy. Obrona spadła na siły miejscowe. Lord Milford, namiestnik hrabstwa, zbyt schorowany, by dowodzić, powierzył obronę Johnowi Campbellowi, lordowi Cawdorowi, który przebywał w swojej posiadłości Stackpole, daleko na południu. Cawdor zebrał jazdę ochotniczą z Castlemartin (Castlemartin Yeomanry), milicję z Cardiganshire, kompanie fensybli, czyli piechoty do obrony kraju, w tym fensybli z Fishguard pułkownika Thomasa Knoxa, oraz oddział marynarzy: według Lawsa razem 750 ludzi. Rita Singer z Uniwersytetu w Aberystwyth ocenia te połączone siły na nie więcej niż 700.⁶

Lądowanie i grabież

Lądowanie na cyplu Carregwastad odbyło się bez przeszkód. Przez całą noc ludzie wciągali na stromy klif beczki z prochem i amunicją; jedna łódź wywróciła się w przyboju i jej ładunek przepadł. Laws uważał, że dwudziestu zdecydowanych ludzi mogło ich zatrzymać; Fenton, który mieszkał w pobliżu, nazwał to zadanie niemal herkulesowym. Tate urządził kwaterę w zagrodzie Trehowel i wysłał ludzi po żywność.⁷

Znaleźli ją, i nie tylko ją. Niedługo wcześniej rozbił się u wybrzeża portugalski statek i niemal w każdej chacie było wino. Fenton pisze, że po obżarstwie przyszło pijaństwo, które wyniosło żołnierzy ponad posłuch dyscyplinie, a wielu oficerów pozbawiło zdolności dowodzenia. Gospodarstwa ogołocono z drobiu, a opowiadano, że gęsi gotowano w maśle. Kościół w Llanwnda splądrowano i zabrano z niego naczynia liturgiczne.⁸

Okolica stawiła opór. Rolnicy chwycili za strzelby myśliwskie, widły i ostrza kos osadzone na drągach. Pod Carlem w szamotaninie zginęło dwóch Walijczyków i jeden Francuz, a marynarze z Solvy zabili innego najeźdźcę na polu, które do dziś nazywa się French Park, odnotowuje Laws. W St Davids, dodaje, mieszkańcy zdarli ołów z katedry, by odlewać kule.⁹

Dlaczego Francuzi poddali się pod Fishguard?

W czwartek francuskie fregaty podniosły kotwice i odpłynęły, zostawiając Tate'a bez drogi powrotu. Niewielka armia Cawdora dotarła do Fishguard tego wieczoru. O dziesiątej w nocy przybyło dwóch francuskich oficerów z białą flagą, a w gospodzie Royal Oak zebrała się rada wojenna. Oficerowie proponowali kapitulację pod warunkiem odesłania żołnierzy do Brestu. Brytyjczycy odpowiedzieli, że przyjmą tylko bezwarunkowe poddanie się, a Knox, jak z upodobaniem pisze Laws, twierdził, że do ataku gotowych jest 20 tysięcy ludzi.¹⁰

List Tate'a, datowany 5 ventôse'a roku V Republiki, głosił, że okoliczności lądowania czynią działania wojenne zbędnymi, bo prowadziłyby tylko do rozlewu krwi i grabieży. Cawdor odpisał, że przewaga jego sił, „z każdą godziną większa”, nie pozwala mu na żadne warunki poza poddaniem się w charakterze jeńców wojennych, i dał Francuzom czas do dziesiątej rano.¹¹

Czy Brytyjczykom pomogło coś więcej niż blef, pozostaje sporne. Miejscowa opowieść głosi, że tłumy kobiet w czerwonych flanelowych chustach i wysokich kapeluszach, przyglądające się ze wzgórz, wyglądały jak regularne pułki. Laws podaje to jako złośliwe gadanie, Singer jako legendę. Źródła są zgodne co do tego, że morale najeźdźców upadło razem z ich dyscypliną.¹²

Kapitulacja na plaży Goodwick

W piątek 24 lutego Francuzi uszykowali się, złożyli zapasową broń i amunicję i pomaszerowali z biciem w bębny, lecz bez sztandarów, na plażę w Goodwick, gdzie złożyli broń przed milicją z Cardiganshire i fensyblami z Fishguard. W nocy odprowadzono ich do Haverfordwest i zamknięto w kościołach, starym ratuszu i magazynach; za nimi ciągnęły wozy ze zdobycznymi muszkietami.¹³

Okręty nie miały więcej szczęścia. 9 marca fregaty San Fiorenzo i Nymphe dopadły pod Brestem Résistance i Constance. Résistance wcielono do Royal Navy jako Fisgard, odnotowuje Laws, zapewne od francuskiej wymowy nazwy Fishguard.¹⁴ › Bitwa pod przylądkiem Świętego Wincentego, 1797

Następstwa

Ofiar było niewiele: według miejscowej relacji zginęło dwóch Walijczyków i trzech Francuzów, kilku zostało rannych. Większa była panika, która przyszła potem. Kilku miejscowych, wśród nich baptystów, oskarżono o zdradę na podstawie zeznań francuskich jeńców i zwolniono, bo wrogi cudzoziemiec nie mógł świadczyć przed angielskim sądem; Fenton, piszący wkrótce potem, z oburzeniem bronił lojalności swojego hrabstwa przed zarzutem nieprawomyślności.¹⁵

Wśród obrońców spór trwał dalej. W maju kilku oficerów podpisało pismo, w którym odmawiali służby pod Knoxem z powodu jego niewiedzy i nieudolności, a Knox wyzwał Cawdora na pojedynek. Jedną historię Laws opowiada z wyraźną przyjemnością: dwie dziewczyny z Pembroke pomogły grupie jeńców wykopać tunel z więzienia, uciekły z nimi do Francji jachtem samego lorda Cawdora i zdobycznym slupem i poślubiły dwóch z nich.¹⁶

Dlaczego Fishguard nazywa się ostatnią inwazją na Brytanię

Królewska Komisja nazywa to wydarzenie ostatnią próbą inwazji na Brytanię, a lądowanie pamiętane jest jako ostatni raz, gdy wroga obca armia zeszła na ląd na brytyjskiej wyspie. W 1897 roku, w stulecie, na cyplu nad Carregwastad postawiono kamień pamiątkowy z dwujęzycznym napisem: „Carreg Goffa, glaniad y Ffrancod, Chwefror 22, 1797”, kamień pamięci lądowania Francuzów.¹⁷

Najbardziej ukochaną postacią tej historii jest Jemima Nicholas, szewcowa z Fishguard po czterdziestce, która miała widłami zapędzić dwunastu francuskich żołnierzy do kościoła Najświętszej Marii Panny i ich tam zamknąć. Singer zauważa, że tej opowieści nie da się sprawdzić z braku współczesnych źródeł. W następnym stuleciu Jemima stała się Jemimą Fawr, Jemimą Wielką, a w stulecie najazdu zebrano pieniądze na kamień przy kościele Najświętszej Marii Panny, który do dziś nazywa ją walijską bohaterką. Na dwusetną rocznicę w 1997 roku miejscowe kobiety wykonały trzydziestometrowy gobelin Last Invasion Tapestry, który wisi dziś w ratuszu w Fishguard.¹⁸

Gdzie Francuzi wylądowali pod Fishguard?

Cypel Carregwastad leży na wybrzeżu na północ od Llanwnda, a kamień pamiątkowy stoi na szczycie nad nim. Plaża Goodwick, na której Francuzi się poddali, leży po drugiej stronie zatoki niż Fishguard, a w samym Fishguard stoi wciąż gospoda Royal Oak, w której podobno uzgodniono warunki, i kamień Jemimy Nicholas na cmentarzu przy kościele Najświętszej Marii Panny.¹⁹