Bitwa pod Hlobane 1879: odwrót przez Przełęcz Diabła

Hlobane było trzecim i ostatnim wielkim zwycięstwem Zulusów w 1879 roku, po Isandlwanie i bitwie nad rzeką Ntombe. Wypadło tuż przed brytyjskim zwycięstwem pod Khambulą, wywalczonym już następnego dnia nad tą samą armią zuluską. Dla Brytyjczyków był to rajd, który zamienił się w pogrom, a wąskie zbocze, którym uciekali, od tamtej pory nosi nazwę Przełęczy Diabła.²

Dywersja na północnym zachodzie

Brytyjska inwazja na Zululandię poszła bardzo źle. Kolumnę centralną zniszczono pod Isandlwaną 22 stycznia 1879 roku, a kolumna nadmorska pułkownika Charlesa Pearsona została oblężona w Eshowe. Jedyną brytyjską siłą zdolną jeszcze do działania w Zululandii była 4. Kolumna pułkownika Henry'ego Evelyna Wooda, obozująca na wzgórzu Khambula na północnym zachodzie.³

20 marca lord Chelmsford, szykując odsiecz Eshowe, poprosił Wooda o demonstrację, która odciągnęłaby siły Zulusów. Wood i jego dowódca jazdy, podpułkownik Redvers Buller, od dawna chcieli uderzyć na Hlobane, górę o płaskim szczycie około 20 mil na południowy wschód od Khambuli, twierdzę abaQulusi, ludu wiernego królowi Cetshwayo. Ich najazdy na pogranicze wspierali ludzie księcia Mbiliniego, suazyjskiego pretendenta sprzymierzonego z Cetshwayo, który 12 marca zaskoczył nad rzeką Ntombe kompanię 80. Pułku i wybił większość jej żołnierzy. HistoryNet ocenia liczbę wojowników na Hlobane na około 1500.⁴

Wood nie wiedział na pewno, że 24 marca Cetshwayo wysłał z Ulundi na północ swoją główną armię pod Mnyamaną kaNgqengelele, z Ntshingwayo kaMahole, zwycięzcą spod Isandlwany, jako dowódcą polowym. 26 marca dotarły do Wooda wieści o jej marszu, a on mimo to ruszył.⁵

Dwie kolumny i burza

Wood podzielił swoje siły konne, około 1315 ludzi, na dwie części. Buller z około 675 konnymi, samymi ochotnikami, i batalionem afrykańskich ochotników Wooda miał wspiąć się od wschodu; podpułkownik John Cecil Russell z około 640 konnymi i drugim batalionem miał wejść od zachodu. Sam Wood jechał z niewielką eskortą.⁶

Buller zaczął wspinaczkę o trzeciej nad ranem 28 marca, w gwałtownej burzy. O świcie abaQulusi otworzyli ogień zza barykad i z jaskiń między skałami i zginęło dwóch oficerów Frontier Light Horse, ale ludzie Bullera przebili się na szczyt i zaczęli spędzać bydło. Border Horse podpułkownika Fredericka Weatherleya zgubił Bullera w ciemności i został na dole.⁷

Wood, jadąc w stronę strzałów, spotkał ludzi Weatherleya pod urwiskami. Strzał spomiędzy skał śmiertelnie ranił jego doradcę politycznego i tłumacza, Llewellyna Lloyda, a pod nim samym zabito konia. Gdy Border Horse odmówił wykonania rozkazu oczyszczenia jaskini, z której padały strzały, oficer sztabowy Wooda kapitan Ronald Campbell rzucił się na nią z porucznikiem Henrym Lysonsem i kilkoma żołnierzami 90. Pułku Lekkiej Piechoty i zginął u jej wejścia. Wood stracił potem cenny czas na pochowanie Campbella i Lloyda.⁸

Impi na równinie

Przed południem Brytyjczycy zobaczyli główną armię zuluską, liczącą według HistoryNet około 22 tysięcy ludzi, która nadciągała pod górą w tradycyjnym szyku rogów. Buller próbował odwołać kapitana Roberta Bartona, wysłanego z 30 ludźmi na wschód, rozkazem odwrotu „prawą stroną góry”. Rozkaz zrozumiano opacznie i Barton razem z Border Horse Weatherleya wjechał prosto na armię Zulusów. Weatherley zginął obok swojego piętnastoletniego syna.⁹

Jedyną drogą zejścia z płaskowyżu dla Bullera był stromy, zasłany głazami spadek ku niższemu płaskowyżowi Ntendeka. Russell, który mógł osłonić zejście, źle zrozumiał rozkaz Wooda i wycofał się na północny zachód. Buller wysłał w dół najpierw afrykańskich żołnierzy pomocniczych; około stu z nich dopędzono i zabito. Potem zsuwali się jeźdźcy, prowadząc konie, a abaQulusi napierali ze skał. Niektórych zrzucono ze skał, inni odebrali sobie życie, by nie dostać się do niewoli. Buller trzymał małą straż tylną i raz po raz zawracał, by wyprowadzić ludzi, którzy stracili konie. Burski dowódca Piet Uys zawrócił na pomoc synowi i zginął od dzidy.¹⁰

Cena

HistoryNet i relacja na rorkesdriftvc.com podają 17 zabitych oficerów i 82 białych żołnierzy oraz około 100 afrykańskich żołnierzy pomocniczych. HistoryNet dodaje, że z 750 ludzi ochotniczych batalionów Wooda zostało potem tylko 50, reszta zginęła albo zdezerterowała. Straty Zulusów nie są znane; sami Zulusi uznali je za znikome. HistoryNet liczy za ten dzień pięć Krzyży Wiktorii, dla Bullera, Leeta, Lysonsa, Fowlera i Browne'a; rorkesdriftvc.com wymienia cztery, bez Browne'a.¹¹

South African Military History Society widzi w Hlobane te same błędy co pod Italeni w 1838 roku: zlekceważenie siły Zulusów w trudnym terenie, słabe rozpoznanie i podzielone dowództwo. Zwycięstwo miało jednak dla Zulusów swoją cenę. Nazajutrz, 29 marca, ta sama armia zaatakowała ufortyfikowany obóz Wooda pod Khambulą i poniosła ciężką klęskę.¹²