Bitwa pod La Tremblaye 1793: strzał, który powalił Lescure'a

La Tremblaye była krótkim starciem i pamięta się je głównie z powodu jednego strzału. Przyszło w tygodniu, który złamał wielkie powstanie w Wandei: dwa dni później armia powstańców przegrała pod Cholet, a po kilku dniach jej niedobitki przeprawiały się przez Loarę. Jedną z najlepszych relacji zostawiła kobieta, która pielęgnowała rannego generała, jego żona, późniejsza markiza de La Rochejaquelein, której wspomnienia ukazały się po latach.²

Wandea w ogniu

W marcu 1793 roku chłopi z Mauges i okolic Cholet zbuntowali się przeciw poborowi 300 tysięcy ludzi, uchwalonemu przez Konwent. Nie mieli mundurów i niewiele umieli, ale zdobywali broń na wrogu, a pod wodzą Cathelineau, Bonchampsa, d'Elbée i Henriego de La Rochejaquelein ich Armia Katolicka i Królewska wiosną odnosiła zwycięstwo za zwycięstwem, zajmując Thouars, Fontenay i Saumur.³

Louis Marie de Salgues, markiz de Lescure, był szlachcicem z Poitou, wychowankiem szkoły wojskowej, znanym z pobożności. Uwolniony z więzienia w Bressuire przez nadciągających powstańców, został jednym z ich głównych wodzów. Chłopi opowiadali o jego spokoju pod ogniem: wymachiwał szpadą, nie nabijał pistoletów i przeganiał republikańskich żołnierzy, zamiast ich zabijać.⁴

Październik 1793: kontratak Republiki

W sierpniu Konwent wysłał przeciw Wandei armię moguncką, weteranów ściągniętych z granicy wschodniej, z rozkazem zniszczenia powstania. Jej pierwsze kroki były nieudane: we wrześniu przyszły klęski pod Coron, Pont Barré i Torfou. W październiku siły republikańskie połączono w nową Armię Zachodu pod jednym dowództwem. Wygrała pod Châtillon i ruszyła na Mortagne, które oddziały z Moguncji zajęły 14 października, a potem na Cholet.⁵

Strzał pod La Tremblaye

Wodzowie wandejscy chcieli zaskoczyć republikanów pod Cholet: Bonchamps miał nadejść od strony Tiffauges, a główna armia od Mortagne. Republikanie posuwali się jednak wolniej, niż sądzono. 15 października Lescure, prowadzący straż przednią, natknął się na nich w alejach zamku La Tremblaye, w połowie drogi z Mortagne do Cholet, zanim zdążył nadejść Bonchamps.⁶

Według relacji żony Lescure wysunął się naprzód z młodym Beauvolliersem, wjechał na pagórek i zobaczył republikański posterunek dwadzieścia kroków od siebie. „Naprzód, przyjaciele!” zawołał. Kula trafiła go obok lewej brwi i wyszła za uchem, a on padł bez przytomności. Jego chłopi przebiegli obok leżącego wodza, nie widząc go, i odrzucili republikanów, ale chłopiec u jego boku krzyczał, że generał nie żyje, wybuchła panika, a odwód z Moguncji przeszedł do kontrataku i rozpędził Wandejczyków. Histoire pour tous daje ten sam obraz: generał trafiony w głowę, gdy próbował zatrzymać uciekających.⁷

Służący znalazł go jeszcze żywego, przywiązał na koniu za innym jeźdźcem, a dwaj piesi żołnierze podtrzymywali go przez całą drogę do Beaupréau, przez środek odwrotu. Ponieważ tego dnia nikt go już nie widział, w armii uznano go za zabitego.⁸

Od La Tremblaye do Cholet

Powstańcy cofnęli się do Cholet, a nocą ruszyli dalej do Beaupréau, by się zebrać. Henri de La Rochejaquelein chciał bronić miasta, ale ludzie nie chcieli zostać. Ariergarda z kawalerii i kilku małych dział udawała obronę Cholet rankiem 16 października, a republikanie weszli do miasta ostrożnie. Markiza oceniła, że La Tremblaye była „raczej odwrotem niż klęską”; archiwum departamentu Maine-et-Loire zalicza ją do zwycięstw, które otworzyły drogę na Cholet i do odzyskania Zachodu.⁹

17 października Wandejczycy wrócili i zaatakowali republikanów pod Cholet, i przegrali. Bonchamps został śmiertelnie ranny, d'Elbée trafiony kilka razy, a pobita armia uciekła nad Loarę. Pod wodzą dwudziestoletniego Henriego de La Rochejaquelein kolumna Wandejczyków, według archiwum około 100 tysięcy ludzi, przeprawiła się przez rzekę i ruszyła na północ w marszu zwanym Virée de Galerne.¹⁰ › Bitwa pod Savenay, 1793

Ostatnie tygodnie Lescure'a

Lescure przeprawił się przez Loarę z armią, wieziony w powozie. Nie wyzdrowiał. Według Histoire pour tous zmarł 4 listopada 1793 roku, w wieku 27 lat, w powozie między Ernée a Fougères, a kartoteka Biblioteki Narodowej Francji również podaje 4 listopada 1793 roku i miejsce La Pellerine w departamencie Mayenne. Żona opisuje jego agonię w Ernée i decyzję, by wieźć go dalej, zamiast zostawić ciało w rękach republikanów. Herodote.net zalicza natomiast Lescure'a do wodzów śmiertelnie rannych pod samym Cholet; relacja żony i pozostałe źródła umieszczają ranę pod La Tremblaye.¹¹

Dlaczego La Tremblaye ma znaczenie

Sama w sobie La Tremblaye była niewielkim starciem, ale przyszła w najgorszym dla powstańców momencie. Na dwa dni przed rozstrzygającą klęską odebrała im jednego z najbardziej szanowanych wodzów i wpuściła republikanów do Cholet, serca powstańczego kraju. W czasach Restauracji Lescure stał się bohaterem rojalistów, a w 1818 roku Robert Lefèvre namalował portret, który wisi dziś w muzeum w Cholet, z serii wodzów wandejskich zamówionej dla Ludwika XVIII. Tego samego dnia w 1810 roku, na wybrzeżu Hiszpanii, polska załoga odparła brytyjski desant pod Fuengirolą.¹²