Bitwa pod Savenay 1793: koniec Virée de Galerne

Savenay zakończyło najbardziej rozpaczliwy rozdział wojny w Wandei. Armia, która tam walczyła, nie była już właściwie armią, lecz wyczerpanymi resztkami całego ludu w drodze, a po jej zniszczeniu przyszły jedne z najcięższych represji Rewolucji.²

Virée de Galerne

Rojalistyczne i katolickie powstanie w Wandei wybuchło w 1793 roku, gdy masowy pobór do armii Republiki podpalił wieś. Po ofensywie, która nie powiodła się z powodu politycznych rywalizacji, republikanie znów przejęli inicjatywę i 17 października 1793 roku pod Cholet rozbili większość armii wandejskich. Faktycznie, choć nie formalnie, dowodził wtedy Republikanami Kléber.³

To, co nastąpiło potem, nazwano Virée de Galerne, czyli zwrotem na północny zachód. Kilkadziesiąt tysięcy Wandejczyków, w tym kobiety i dzieci, przeprawiło się przez Loarę, dołączyli do nich bretońscy szuanie, i ruszyli przez Maine i Bretanię do portu Granville nad kanałem La Manche, licząc na spotkanie z Anglikami. Granville nie zdobyli i zawrócili w serii bardzo krwawych bitew. Po drodze wygrali pod Entrammes i pod Dol 22 listopada, gdy Republikanie wybrali plan generała Westermanna zamiast planu Klébera.⁴

Le Mans

Przyjaciel Klébera, Marceau, liczący zaledwie 24 lata i świeżo mianowany generałem, został pod koniec listopada tymczasowym dowódcą Armii Zachodu. Wiedząc, że Kléber ma większe doświadczenie, powiedział mu, że weźmie na siebie całą odpowiedzialność, ale to Kléber ma naprawdę dowodzić, a on prosi tylko o straż przednią w chwili niebezpieczeństwa; Kléber się zgodził i dodał, że jeśli coś pójdzie źle, pójdą na gilotynę razem.⁵

Pod ich wodzą Republikanie zwyciężyli pod Le Mans, a pobici Wandejczycy uciekli w stronę Laval. Ścigający ich żołnierze zaczęli mordować pokonanych i idących za nimi ludzi. Marceau próbował powstrzymać rzeź i osobiście ocalił pewną kobietę, którą potem wykryto, osądzono i zgilotynowano; podejrzenia padły na samego Marceau i tylko opieka deputowanego Bourbotte'a, któremu kilka miesięcy wcześniej uratował życie, zapewniła mu bezpieczeństwo. Kléber, który przybył pod Le Mans za późno, by walczyć, także próbował ograniczać masakry.⁶

Ostatni bój pod Savenay

Ocaleni skręcili na zachód wzdłuż Loary, ku ujściu. Nowy dowódca, generał Turreau, przekazał Marceau, by wstrzymał pościg do jego przybycia. Marceau odpowiedział, że o świcie zaatakuje i zniszczy wroga, a Turreau powinien się pospieszyć, jeśli chce zobaczyć koniec wojny.⁷

Według serwisu turystycznego departamentu Loara Atlantycka bitwę stoczono 22 i 23 grudnia 1793 roku pod miasteczkiem Savenay, w krainie nad ujściem Loary; FrenchEmpire.net datuje zwycięstwo Marceau na 23 grudnia. Zakończyła się zniszczeniem Armii Katolickiej i Królewskiej i zdecydowanym zwycięstwem Republiki. Encyclopaedia Universalis pisze, że pod miastem zginęło kilka tysięcy Wandejczyków. Serwis Napoleon and Empire przypisuje Kléberowi główną rolę w zwycięstwie, które ostatecznie unicestwiło armię wandejską, dodając, że za cenę masowych egzekucji. Turreau przybył kilka dni później i objął dowództwo, a Marceau z powodu choroby opuścił armię.⁸

Represje

W szczytowym okresie pierwszego Terroru represje na Zachodzie powierzono komisarzom Konwentu. W Nantes Jean-Baptiste Carrier opróżniał więzienia rozstrzeliwaniami i topieniem w Loarze, które pochłonęły kilka tysięcy ofiar, a „piekielne kolumny” Turreau paliły, gwałciły i zabijały na wsi. Konwent odwołał Carriera dopiero w lutym 1794 roku, a Turreau w maju. Sama wojna trwała w innych formach, pod wodzą takich przywódców jak Charette i Stofflet, aż do początku 1796 roku; serwis turystyczny departamentu Loara Atlantycka liczy w całych wojnach wandejskich ponad 200 tysięcy zabitych.⁹

Pamięć o Savenay

W 1881 roku w Savenay wzniesiono kamienny krzyż z liliami i herbami, Krzyż Wandejczyków, jako akt pamięci; w 1888 roku wpisano go do dziedzictwa miasta, a dziś przez teren bitwy prowadzi szlak pamięci. Virée zaczęła się dwa miesiące wcześniej klęską pod Cholet, gdzie pod La Tremblaye ciężko ranny został wandejski generał Lescure.¹⁰