Bitwa pod Tourcoing 1794: jak rozsypał się plan zagłady

Wiosną 1794 roku wojna z I koalicją trwała już trzeci rok. Armie sprzymierzonych na granicy flandryjskiej, formalnie pod osobistym dowództwem cesarza Franciszka II, zdobyły Landrecies, ale na zachodnim krańcu frontu Francuzi pobili 29 kwietnia generała Clerfayta pod Mouscron i odbili Menen i Kortrijk. Sprzymierzeni postanowili skupić siły na zachodzie i zniszczyć armię francuską jednym ciosem.²

Plan zagłady

Plan, nazwany szumnie Vernichtungsplan, czyli planem zagłady, przypisuje się zwykle austriackiemu szefowi sztabu, generałowi Karlowi Mackowi. Sześć kolumn, według World History Encyclopedia około 73 000 ludzi, miało zbiec się na Francuzach między Leie a Skaldą. Clerfayt miał przekroczyć Leie pod Wervik i zejść z północy, Hanowerczycy Busschego zająć Mouscron, Otto iść na Tourcoing, książę Yorku na Roubaix i Mouvaux, a Kinsky i arcyksiążę Karol przeprawić się przez Marque na południe od Lille i połączyć się z Yorkiem.³

Front ciągnął się przez ponad 20 mil trudnego, poprzecinanego terenu, w którym kolumny ledwie mogły się porozumiewać. Historyk Stephen Brown, cytowany przez World History Encyclopedia, wyliczył, że pole bitwy pod Waterloo zmieściłoby się w nim 75 razy. Jak to zwykle bywało z planami Macka, zauważa John Rickard, każda kolumna musiała osiągnąć swój cel, by plan się powiódł, a o możliwej reakcji Francuzów niewiele myślano.⁴

17 maja: cztery kolumny nie dochodzą

Plan zaczął się sypać od razu. Clerfayt dotarł do Leie pod Wervik dopiero po południu, zastał most obsadzony i przeprawił się dopiero następnego ranka. Bussche zajął Mouscron i został z niego wyparty. Kinsky doszedł do Bouvines nad Marque i zastał zniszczony most, a arcyksiążę Karol, którego żołnierze maszerowali w upale od 24 godzin, zatrzymał się w Lesquin, daleko od celu. Do celu dotarli tylko Otto, który zajął Tourcoing, i York, którego gwardia oczyściła Roubaix i ruszyła na Mouvaux. York dwa razy prosił o zgodę na wycofanie się na bezpieczniejszą pozycję i dwa razy kazano mu zostać.⁵

18 maja: uderzenie Souhama

Francuski dowódca, generał Pichegru, był nieobecny, więc dowództwo przypadło generałowi Josephowi Souhamowi, który generałem był niespełna rok. Tej nocy w Menen on i jego koledzy, wśród nich Moreau, Macdonald i Reynier, uzgodnili kontratak. Moreau miał powstrzymać Clerfayta na północy, a Souham z generałem Bonnaudem spaść na dwie odsłonięte kolumny w centrum. Źródła różnią się co do siły tego uderzenia: World History Encyclopedia mówi o 40 000 ludzi, Rickard o około 60 000 przeciw mniej więcej 18 000 sprzymierzonych.⁶

O świcie Francuzi zaatakowali Tourcoing i wyparli Otta. O 7 rano kolumny Bonnauda były pod Roubaix i Lannoy, a inne oddziały francuskie zbliżały się do Mouvaux. Kolumna Yorku została rozcięta na dwoje. Gwardia pod Ralphem Abercrombym została odcięta pod Mouvaux, brygada liniowa generała Foxa pod Croix, a sam książę z częścią 16 Pułku Lekkich Dragonów próbował dotrzeć do Otta w Wattrelos, zastał tam jednak Francuzów i ledwo uniknął niewoli.⁷

Obie brygady musiały przebijać się same. Fox dotarł w bezpieczne miejsce pod Leers dzięki pomocy francuskiego emigranta rojalisty, tracąc 534 z 1120 ludzi; gwardia przedarła się na przełaj do Marquain koło Tournai, tracąc 196 ludzi. Oficer kawalerii Robert Wilson pozostawił straszny obraz odwrotu, w którym kartacze dosięgały także ludzi z taborów obok żołnierzy. Tymczasem Kinsky i arcyksiążę Karol, którzy mogli uratować centrum, prawie się nie ruszyli; 23-letni arcyksiążę przechodził atak epilepsji, gdy przybył goniec Macka, a jego kolumna wymaszerowała dopiero w południe. Około 16.30 Francuzi przerwali natarcie.⁸

Rachunek strat

Rickard podaje straty sprzymierzonych na 3000 do 5500 ludzi i 50 dział, w tym 930 Brytyjczyków. World History Encyclopedia liczy około 4000 zabitych i rannych sprzymierzonych, 1500 jeńców i 56 dział. Obaj szacują straty francuskie na około 3000. Zasługę przypisał sobie Pichegru, którego nie było na polu bitwy.⁹

Droga do Fleurus

22 maja Francuzi zaatakowali kwaterę główną sprzymierzonych w Tournai i zostali odparci, ale Tourcoing zrobiło swoje. 30 maja Franciszek II wrócił do Wiednia i zabrał ze sobą Macka. Austrię bardziej zajmował teraz wschód, gdzie po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej Rosja i Prusy szykowały trzeci rozbiór Polski, i zaczęła odciągać z Flandrii oficerów i żołnierzy. Miesiąc później Francuzi wygrali rozstrzygającą bitwę pod Fleurus, po której, jak zauważa World History Encyclopedia, zwyciężali już stale aż do końca wojny w 1797 roku. Rickard przestrzega przed dawną oceną, że Tourcoing było nierozstrzygnięte: Francuzi zmarnowali szansę zniszczenia Otta i Yorku, ale plan sprzymierzonych zawiódł całkowicie.¹⁰