Co się stało w bitwie pod Fleurus w 1794 roku?
26 czerwca 1794 roku książę Sasko-Coburski zaatakował na północ od Charleroi francuską armię Sambry i Mozy Jeana-Baptiste’a Jourdana, by odsiec miasto. Charleroi poddało się Francuzom kilka godzin wcześniej. Pięć kolumn austriackich i holenderskich zepchnęło oba francuskie skrzydła, ale Lefebvre utrzymał w centrum Lambusart, a Jourdan rzucił do walki odwód. Wieczorem Coburg przerwał bitwę i się wycofał. Walkę obserwował z góry francuski balon L’Entreprenant, a w ciągu kilku tygodni Austriacy oddali Belgię.5
Encyclopædia Universalis nazywa Fleurus najważniejszą bitwą wojny pierwszej koalicji. Nie jest to jedyna bitwa tej nazwy: od miasteczka nazwano też bitwę pod Fleurus z 1622 roku w czasie wojny trzydziestoletniej, a na tych samych polach walczono pod Ligny w 1815 roku. Szerszy obraz wojny opisuje nasz przewodnik po wojnach rewolucji francuskiej, a pozostałe wydarzenia tego dnia artykuł 26 czerwca w historii wojskowości.6
Sambra przekraczana pięć razy
Wiosną 1794 roku armie Republiki Francuskiej próbowały wedrzeć się od południa do Niderlandów Austriackich. Prawe skrzydło armii Północy i armia Ardenów raz po raz przekraczały Sambrę, by oblegać Charleroi, i raz po raz były odrzucane. Jomini, szwajcarski oficer sztabowy, który napisał pierwszą krytyczną historię tych kampanii, liczy przeprawę z 18 czerwca jako piątą.7
Austriacki wódz naczelny, książę Józef Sasko-Coburski, trzymał długą linię od morza do Mozy. Jego lewym skrzydłem nad Sambrą dowodził najpierw książę Kaunitz, a od 30 maja dziedziczny książę Orański, podczas gdy centrum i prawe skrzydło stały we Flandrii naprzeciw armii Północy Pichegru. Jomini przypomina, że na tych samych polach marszałek Luksemburg odniósł zwycięstwo w 1690 roku, i krytykuje Coburga za przerzucanie głównych sił tam i z powrotem między Lys a Sambrą, przez co wszędzie przybywał za późno.8
Armia złożona z trzech
Decydujące posiłki przyszły ze wschodu. Generał Jean-Baptiste Jourdan przyprowadził znad Mozeli cztery dywizje, przekroczył Mozę pod Dinant i 2 czerwca nawiązał łączność z wojskami pod Charleroi. 8 czerwca Komitet Ocalenia Publicznego oddał mu dowództwo nad całością, a 13 czerwca nazwano ją armią Sambry i Mozy. Phipps szacuje jej siły na 90 000 do 96 000 ludzi.9
Jej generałowie mieli stać się sławni. Kléber dowodził lewym skrzydłem, Marceau prawym z dwiema dywizjami armii Ardenów, a Lefebvre, Championnet, Morlot i Hatry centrum i oblężeniem. Phipps zauważa, że służyli w niej pułkownik Bernadotte, pułkownik Soult, podpułkownik Mortier i kapitan Ney, czterej przyszli marszałkowie Napoleona.10
Pierwsza próba się nie powiodła. 16 czerwca książę Orański zaatakował w gęstej mgle, oddziały armii Ardenów zepchnięto za Sambrę, dywizji Lefebvre’a zabrakło amunicji, a Jourdan nakazał odwrót za rzekę. Phipps podaje straty francuskie na 3000 ludzi i 8 dział wobec 2796 po stronie sprzymierzonych, a Jomini 3000 Francuzów wobec 2200 sprzymierzonych. 18 czerwca Jourdan przeprawił się ponownie i wznowił oblężenie.11
Saint-Just i groźba gilotyny
Z armią szli przedstawiciele Konwentu Narodowego, a wśród nich Louis Antoine de Saint-Just. Jomini pisze, że komisarze, z Saint-Justem na czele, domagali się głów oficerów obwinianych o odwrót z 16 czerwca, a Jourdan uspokoił ich tylko obietnicą, że pomści go zwycięstwem.12
Phipps dodaje, że Jourdan wiedział, iż porażka, a nawet brak zwycięstwa, może kosztować go życie, a jego nazwisko, obok nazwisk Lefebvre’a i Soulta, figurowało na liście oskarżeń Saint-Justa. Mimo to Jourdan odmówił wysłania części armii do Pichegru, dopóki nie dostanie takiego rozkazu na piśmie. Jomini, który również opisuje tę historię, szacuje siły, które Saint-Just chciał wysłać w stronę Lille, na 30 000 ludzi i przypisuje Jourdanowi odwagę, by się temu sprzeciwić.13
Balon L’Entreprenant
Armia miała niezwykłą nową broń. Ustawa z 2 kwietnia 1794 roku powołała kompanię aerostierów pod dowództwem kapitana Jeana-Marie-Josepha Coutelle’a, złożoną z porucznika Lhomonda, starszego sierżanta, sierżanta, dwóch kaprali i dwudziestu żołnierzy. Musée du Génie w Angers zauważa, że Carnot narzucił balon Jourdanowi, który wolałby dostać więcej piechoty.14
Balon L’Entreprenant, napełniony wodorem, o średnicy około 9 metrów, odbył pierwsze obserwacje pod Maubeuge 2 czerwca 1794 roku. Stamtąd aerostierzy zaprowadzili go, wciąż napełnionego, pod Charleroi. Amerykańska Centennial of Flight Commission pisze, że do przeciągnięcia go przez okolicę potrzeba było 24 ludzi trzymających liny, a Musée du Génie, że marsz od 22 czerwca liczył około pięćdziesięciu kilometrów.15
Kapitulacja Charleroi
Oblężenie Charleroi skończyło się w ostatniej chwili. Jomini i Phipps opisują, jak komendant wysłał list z warunkami, a Saint-Just odesłał posłańca, nie otwierając go, i powiedział, że chce twierdzy, a nie świstka papieru. Garnizon liczący około 2800 ludzi poddał się na łaskę, ale otrzymał honory wojskowe, a oficerowie zachowali szpady. Jomini podaje, że garnizon wyszedł z twierdzy wieczorem 25 czerwca, i Encyclopædia Universalis również datuje zdobycie na 25 czerwca, podczas gdy Phipps umieszcza wezwanie do kapitulacji 26 czerwca. Także Alison pisze o kapitulacji wieczorem 25 czerwca.16
Kapitulacja nastąpiła zaledwie kilka godzin przed odsieczą. Jomini pisze, że garnizon ledwie opuścił twierdzę, gdy huk dział obwieścił nadejście odsieczy, która przyszła za późno. Louis Figuier, dziewiętnastowieczny historyk nauki, przytacza słowa austriackiego oficera wziętego do niewoli w Charleroi, że gdyby usłyszał ten sygnał kilka godzin wcześniej, Francuzów nie byłoby w mieście. Alison, szkocki historyk epoki, opowiada tę samą historię o działach usłyszanych w chwili, gdy garnizon opuszczał bramy.17
Pięć kolumn Coburga
Coburg wyruszył 20 czerwca z Tournai z austriackimi oddziałami centrum, zostawiając księcia Yorku nad Skaldą, i połączył się ze swoim lewym skrzydłem pod Nivelles. Jomini zarzuca mu, że zwlekał z atakiem do 26 czerwca, choć wiedział, że Charleroi jest u kresu sił. Encyclopædia Universalis szacuje jego siły na 52 000 Austriaków i Holendrów. Francuzi trzymali wielki umocniony półokrąg wokół miasta, z Kléberem na lewym skrzydle, Morlotem, Championnetem i Lefebvre’em w centrum i Marceau na prawym skrzydle nad Sambrą, oraz dużą redutą pod Heppignies. Alison, który przypisuje Coburgowi 75 000 ludzi po połączeniu z lewym skrzydłem, szacuje Francuzów na 89 000.18
Sprzymierzeni ruszyli o świcie lub nawet wcześniej w pięciu kolumnach: książę Orański na prawym skrzydle, dalej kolumny Quasdanowicha, Kaunitza i arcyksięcia Karola, a Beaulieu na lewym skrzydle, przy szefie sztabu Alvinczim. Jomini liczy pięć korpusów podzielonych na dziewięć kolumn na zewnętrznym półokręgu długim na mniej więcej dziesięć mil i porównuje ten plan do ataku sprzymierzonych pod Lipskiem w 1813 roku, który powiódł się tylko dlatego, że kolumny były tam dość silne, by się wzajemnie wspierać. Jourdan natomiast, gdy Charleroi już padło, trzymał w odwodzie pod Ransart dywizję Hatry’ego. Alison robi to samo porównanie z Lipskiem.19
Na francuskim lewym skrzydle książę Orański zepchnął dywizję Montaigu za Sambrę pod Marchienne, a oddział sprzymierzonych dotarł nawet pod Charleroi, gdzie, jak pisze Soult, przywitano go ogniem dział, bo nie wiedział, że miasto już się poddało. Kléber utrzymał linię rzeki Piéton i, według Jominiego, około drugiej po południu obszedł austriackie lewe skrzydło brygadą Duhesme’a, a Bernadotte wdarł się do lasu Monceaux. Do czwartej po południu, pisze Alison, sprzymierzeni oddali cały zdobyty w tym rejonie teren.20
Ucieczka Marceau i ostrzeżenie Soulta
Prawdziwe niebezpieczeństwo groziło na prawym skrzydle. Według relacji Soulta jeszcze przed szóstą rano Beaulieu zepchnął dwie dywizje armii Ardenów za Sambrę pod Tamines w zupełnym nieładzie, zostawiając Marceau niemal samego z oficerami. Lefebvre wysłał tam swojego szefa sztabu, pułkownika Soulta, by sprawdził, co się dzieje.21
Soult zastał Marceau między lasem Lépinoy a przysiółkiem Baulet, tuż przed okrążeniem, gdy ten szukał śmierci, by zmazać hańbę swoich żołnierzy. W pamiętnikach Soult zapisał, że kazał mu odnaleźć swoich ludzi i wrócić z nimi, by zwyciężyć, a tymczasem żołnierze Lefebvre’a utrzymają jego pozycję na prawo od Lambusart. Dwie godziny później, pisze Soult, Marceau wrócił z najdzielniejszymi. Jomini opisuje, jak Marceau objął dowództwo nad garstką batalionów w żywopłotach i ogrodach Lambusart, podczas gdy reszta jego korpusu przeprawiała się z powrotem przez Sambrę w straszliwym zamęcie.22
Lefebvre pod Lambusart
Bitwa rozstrzygała się teraz przy dywizji Lefebvre’a pod Lambusart i w redutach Campinaire. Soult ustawił trzy bataliony, 11. pułk dragonów i dwanaście dział uratowanych z rozbitej artylerii Marceau pod kątem prostym do linii, by zamknąć lukę aż do Sambry. Soult opisuje, jak żołnierze Lefebvre’a dopuszczali kolumny arcyksięcia Karola na bliską odległość, oddawali salwę i wypuszczali przez przejście w umocnieniach lekką jazdę d’Hautpoula, odpierając je w ten sposób trzy razy w ciągu przedpołudnia.23
Dojrzałe zboże zajęło się ogniem, obóz płonął, a jaszcze z amunicją wylatywały w powietrze, ale okrzykiem awangardy, jak pisze Soult, było: dziś żadnego odwrotu. Na lewo od niej Championnet dostał fałszywą wiadomość, że Lefebvre się wycofał, i zaczął porzucać wielką redutę pod Heppignies. Jomini docenia wyczucie chwili przez Jourdana: ten nadjechał z sześcioma batalionami i sześcioma szwadronami, posłał Championneta z powrotem do natarcia i rzucił do szarży jazdę Dubois, która przełamała pierwszą linię austriacką i zagarnęła ponad pięćdziesiąt dział, zanim kirasjerzy księcia de Lambesc odbili je około siódmej wieczorem.24
Wieczorem Lefebvre na czele 80. pułku odbił Lambusart, wspierany przez ludzi Hatry’ego i oddziały zebrane przez Marceau. Soult pisał później o piętnastu godzinach najbardziej zaciętej walki, jaką widział w życiu.25
Coburg przerywa bitwę
Coburg nie walczył dalej. Phipps pisze, że zaniepokoiły go straty kolumn na prawym skrzydle, walczących na jego oczach, i że ciążyła mu wiadomość o upadku Charleroi, a arcyksiążę Karol uważał, że nic jeszcze nie zostało rozstrzygnięte. Alison pisze, że Coburg, dowiedziawszy się o upadku Charleroi i związany tajnymi instrukcjami, by przed opuszczeniem Flandrii ryzykować jak najmniej, nakazał odwrót na całej linii, gdy sukces był w jego zasięgu, i nazywa bitwę w istocie nierozstrzygniętą. Fortescue, historyk armii brytyjskiej, pisze, że bitwę przerwano, zanim któraś strona uzyskała decydującą przewagę, i zostawia otwartym pytanie, czy Coburg działał według własnego osądu, czy według polityki austriackiego ministra Thuguta.26
Sprzymierzeni wycofali się w porządku. Fortescue umieszcza ich 27 czerwca na linii od Soignies przez Braine-l’Alleud do Gembloux, a Jomini zauważa, że Coburg nakazał odwrót, zanim doszło do ostatnich walk kawalerii. Harry Calvert, generał adiutant armii księcia Yorku, zapisał w dzienniku 27 czerwca, że nadeszły wiadomości o nieudanym ataku Coburga i o wycofaniu się armii do Nivelles, gdyż Charleroi się poddało. Alison dodaje, że Coburg wkrótce zajął pozycję pod Mont-Saint-Jean i Waterloo, na skraju lasu Soignes.27
Bilans strat
Liczby się różnią. Phipps, za francuskim historykiem sztabowym Dupuisem, podaje straty Coburga na 2286 ludzi, moździerz i sztandar, bez garnizonu Charleroi, a straty francuskie na mniej więcej tyle samo. Alison szacuje straty każdej ze stron na 4000 do 5000 ludzi, a Encyclopædia Universalis pisze, że sprzymierzeni stracili mniej więcej o połowę mniej niż Francuzi.28
Równie niepewne są liczebności. Phipps podaje 75 000 Francuzów wobec 52 000 sprzymierzonych, Universalis 73 000 wobec 52 000, a Alison 89 000 wobec 75 000. Sam Jourdan napisał Komitetowi, że miał tylko 50 000 ludzi, być może, jak sugeruje Phipps, dlatego, że nie liczył uciekinierów Marceau.29
Co dał balon
L’Entreprenant wzniósł się z płaskowyżu przy młynie w Jumet, w pobliżu kwatery Jourdana. Coutelle obserwował pole bitwy z kosza razem z generałem Morlotem, a wiadomości trafiały na ziemię za pomocą chorągiewek sygnałowych lub w workach zsuwanych po linie. Centennial of Flight Commission pisze, że obaj pozostali w powietrzu przez całe dziesięciogodzinne starcie, a Figuier, że balon wisiał w górze przez osiem godzin.30
Spór o jego znaczenie trwa. Centennial of Flight Commission nazywa Fleurus pierwszą bitwą, w której rozpoznanie powietrzne w istotny sposób przyczyniło się do zwycięstwa, a National Air and Space Museum opisuje balon jako pierwsze wojskowe użycie statku powietrznego, które wywarło decydujący wpływ na bitwę. Sam Coutelle był skromniejszy. Musée du Génie przytacza jego słowa, że to z pewnością nie balon wygrał bitwę, ale bardzo przeszkadzał Austriakom, którzy sądzili, że nie mogą zrobić kroku niezauważeni, a francuskim żołnierzom dodawał pewności siebie. Jomini, piszący w 1820 roku, poszedł w przeciwną stronę: w przypisie zapewniał, że wie z pewnego źródła, iż balony na nic się nie przydały.31
Balon szybko trafił do pamięci zbiorowej. Science Museum w Londynie przechowuje francuską tabakierkę z kości słoniowej z lat 1794-1800 z malowanym wieczkiem, na którym widać balon w bitwie pod Fleurus. Po bitwie kompania otrzymała drugi balon, a później utworzono drugą kompanię aerostierów.32
Droga do Brukseli
Skutki okazały się większe niż sama bitwa. Encyclopædia Universalis zauważa, że w niespełna miesiąc Austriacy oddali południowe Niderlandy, które Francja następnie anektowała. Fortescue pisze, że porażka pod Fleurus skłoniła cesarza do decyzji o ewakuacji Niderlandów, a armia austriacka była tak zdemoralizowana, że gdyby Coburg próbował stawić opór, mogłaby się nie utrzymać.33
Francuzi wkroczyli do Brukseli 10 lipca 1794 roku. Phipps zauważa, że nawet Carnot i Komitet pojęli pełne znaczenie bitwy dopiero wtedy, gdy pokazał je odwrót przeciwnika, i ocenia ją na chłodno jako żaden błyskotliwy czyn: Jourdan ledwie utrzymał umocnioną pozycję. Phipps przypomina też, że Jourdan w 1794 roku i Napoleon w 1815 roku podobno korzystali z tego samego wiatraka jako punktu obserwacyjnego, a w 1815 roku Soult i Ney, którzy pod Fleurus walczyli jako pułkownik i kapitan, wrócili na to pole jako marszałkowie Cesarstwa. Jomini z kolei pisał, że pewne stronnictwo przesadziło z trofeami tego dnia, ale że Fleurus otworzyło błyskotliwą serię francuskich sukcesów.34
.jpg){kind=link}