Bitwa pod Montenotte 1796: pierwsze zwycięstwo Napoleona jako wodza

W marcu 1796 roku Napoleon Bonaparte miał 26 lat i nigdy nie dowodził armią w polu. W ciągu miesiąca pobił Austriaków i wyeliminował Piemont z wojny. Seria zwycięstw zaczęła się na wzgórzach nad Savoną, przy przysiółku Montenotte, i zaczęła się od obrony, którą poprowadził jeden z jego pułkowników.²

Armia Włoch na wybrzeżu

Bonaparte przybył do Nicei 27 marca 1796 roku, by objąć dowództwo Armii Włoch. Jego wojsko rozciągało się wzdłuż wybrzeża od Nicei ku Genui, a od sprzymierzonych oddzielały je Apeniny. Główna armia austriacka generała Johanna Beaulieu stała w okolicy Aleksandrii, armia piemoncka dalej na zachodzie, osłaniając przełęcze Alp Nadmorskich i drogę na Turyn. Bonaparte chciał wbić się w lukę między nimi i pobić każdą z osobna.³

Ruszył nadmorską drogą do Savony, pod ogniem brytyjskich okrętów, i dotarł tam 9 kwietnia. Żeby Austriacy patrzyli na wschód, poprosił neutralną republikę Genui o prawo przemarszu i wysunął straż przednią do Voltri, na zachód od miasta. Beaulieu dał się złapać. Postanowił uderzyć na Francuzów pod Voltri jedną kolumną, podczas gdy druga, pod generałem Eugène'em-Guillaume'em Argenteau, miała zejść doliną Bormidy do Carcare i dalej na Savonę, by odciąć Francuzom odwrót.⁴

Reduta na Monte Legino

10 kwietnia Beaulieu wyparł Francuzów z Voltri. Argenteau szedł wolniej, zatrzymany w górach, i do francuskiej linii dotarł dopiero 11 kwietnia. Nad przełęczą prowadzącą z Savony do Altare i Carcare stały szańce zbudowane rok wcześniej. Najważniejszy wieńczył Monte Legino, zwane też Monte Negino, szczyt o wysokości 705 metrów.⁵

Pułkownik Antoine-Guillaume Rampon i jego ludzie odpierali tam przez cały 11 kwietnia kolejne natarcia Austriaków. HistoryOfWar.org wymienia obok niego w redutach Fornésy'ego. Napoléon et Empire nazywa tę obronę bohaterską i przypomina, że w 1812 roku namalował ją René Théodore Berthon.⁶

Nocny marsz

Argenteau zaatakował dokładnie tam, gdzie chciał go mieć Bonaparte. W nocy z 11 na 12 kwietnia francuskie dywizje zajęły pozycje. Dywizja Laharpe'a podeszła z Madonna di Savona do reduty, by uderzyć na Argenteau od czoła. Dywizja Masséni pomaszerowała na zachód przez przełęcz Cadibona do Altare, by spaść na austriackie prawe skrzydło od zachodu, a Bonaparte poszedł z nią i z okolic Altare śledził walkę przez lunetę. Dywizja Augereau, która nadeszła od Finale, przekroczyła przełęcz San Giacomo w stronę Cairo Montenotte, by zamknąć drogę ewentualnej pomocy piemonckiej z zachodu.⁷

12 kwietnia: austriacka linia pęka

Rankiem 12 kwietnia Laharpe natarł od czoła. Masséna, korzystając z mgły, wspiął się wąwozem Corvo na północny wschód od Montenotte Superiore, rozbił batalion osłaniający austriackie skrzydło pod Ferriera i przez Montenotte Inferiore wyszedł Argenteau na prawe skrzydło i tyły. Argenteau zostawił naprzeciw Laharpe'a tylko dwa bataliony i próbował oczyścić sobie drogę odwrotu, ale działał zbyt wolno, a przewaga przeciwnika była za duża.⁸

Austriacy uciekli w nieładzie doliną Erro w stronę Pontinvrea, gdzie według Napoléon et Empire zebrało się ich ledwie 700. Według HistoryOfWar.org cofnęli się na północ do Montenotte Inferiore, a potem na zachód do Dego w dolinie Bormidy. Dzięki szybkim marszom Bonaparte rzucił 14 albo 15 tysięcy ludzi przeciw około 4 tysiącom. Dywizja Augereau nie oddała ani jednego strzału.⁹

Rachunek strat

Straty nie są pewne. John Rickard z HistoryOfWar.org szacuje straty austriackie na od 1000 do 1500 ludzi. Napoléon et Empire zauważa, że Austriacy przyznali się do 300 zabitych lub rannych i 400 zaginionych, ale też do zniszczenia dwóch całych batalionów, i ocenia rzeczywiste straty na prawdopodobnie od 2 do 3 tysięcy ludzi; Francuzi stracili najwyżej kilkuset.¹⁰

Beaulieu, posuwający się powoli wzdłuż wybrzeża, słyszał kanonadę pod Montenotte, a nazajutrz dowiedział się, że jego centrum zostało pobite. Wycofał się na północ, za góry. Żaden z pobliskich oddziałów piemonckich nie ruszył się z miejsca.¹¹

Cztery dni, które rozdzieliły dwie armie

Montenotte otworzyło serię ciosów. Bonaparte pobił Piemontczyków pod Millesimo i Cosserią, Austriaków pod Dego, a potem zwrócił się na zachód, ku Cevie, i 21 kwietnia zwyciężył pod Mondovì. Napoléon et Empire ocenia straty Beaulieu w czterech dniach walk wokół Montenotte na co najmniej 10 tysięcy ludzi i może 40 dział. Dwa dni po Mondovì Piemont poprosił o pokój. Generał, który miesiąc wcześniej przyjechał do Nicei, stał się najgłośniejszym żołnierzem Francji, a jego dalsze losy opisujemy w biografii Napoleona.¹²