Czym był Chwalebny Pierwszy Czerwca?
Chwalebny Pierwszy Czerwca to pierwsza wielka bitwa flot w wojnie Wielkiej Brytanii z rewolucyjną Francją. 1 czerwca 1794 roku, daleko na Atlantyku, Flota Kanału admirała lorda Howe'a pokonała flotę francuską kontradmirała Villareta de Joyeuse, zdobywając sześć okrętów liniowych i zatapiając siódmy bez utraty żadnego własnego. Villaret wyszedł jednak w morze, by osłonić konwój z amerykańskim zbożem dla głodującej Francji, a ten konwój bezpiecznie dotarł do Brestu, więc zwycięstwo mogły sobie przypisać obie strony.1
Wiosną 1794 roku Francji brakowało chleba. Z Ameryki do Brestu płynął konwój 117 statków, wiozący według Oxford Companion to British History 67 000 baryłek mąki dla głodnej stolicy. Wyjście francuskiej floty w morze, by go osłonić, było rozkazem politycznym, a nie wyborem marynarzy. Villaret opowiadał później brytyjskiemu pisarzowi morskiemu Edwardowi Brentonowi, że wysłał go Robespierre i ostrzegł, iż za utratę konwoju odpowie głową pod gilotyną.2
Pościg na Atlantyku
Admirał Richard Howe, zwany Czarnym Dickiem, liczący 69 lat, wypłynął ze Spithead 2 maja z 26 okrętami liniowymi pod swoim bezpośrednim dowództwem, po odesłaniu sześciu kolejnych pod kontradmirałem Montagu do osłony konwojów. Szukał zbożowej flotylli na Atlantyku, niczego nie znalazł, a po powrocie pod Ouessant dowiedział się, że Francuzi opuścili Brest: 25 liniowców prześlizgnęło się obok niego we mgle, a potem dołączył do nich jeszcze jeden.3 › Richard Howe
Floty spotkały się 28 maja, około 365 mil morskich od Ouessant, jak podają Royal Museums Greenwich. W pierwszym starciu brytyjska awangarda poturbowała tył francuskiej linii i unieruchomiła trzypokładowiec Révolutionnaire. 29 maja Howe na flagowym Queen Charlotte przerwał francuską linię i zdobył pozycję na wietrze, która pozwalała mu wybrać chwilę ataku. Potem spadła mgła. Przez dwa dni floty dryfowały, tracąc się z oczu, Villaret odciągał Howe'a coraz dalej od konwoju, a Howe czekał na pogodę i dość światła dnia, by dokończyć dzieła.4
Pierwszy czerwca
Rankiem 1 czerwca, około 225 mil morskich na zachód od miejsca pierwszego spotkania, Howe dał sygnał, że zamierza przejść między okrętami nieprzyjaciela i walczyć z nimi od zawietrznej. Chciał, by każdy okręt przerwał francuską linię i walczył z bliska. Nie wszyscy kapitanowie zrozumieli sygnał. Queen Charlotte walczył ze 120-działowym francuskim okrętem flagowym Montagne, ale stracił fortopmaszt, został z tyłu i Montagne uszedł.5
Gdzie indziej francuska linia rozpadła się. Sześć francuskich liniowców opuściło bandery. Siódmy, Vengeur du Peuple, który stoczył długi pojedynek z HMS Brunswick, zatonął, co w epoce żagla zdarzało się rzadko, bo drewniane okręty bardzo trudno było posłać na dno. Brytyjskie łodzie wyławiały rozbitków. Tę scenę Philip James de Loutherbourg umieścił na pierwszym planie obrazu, który dziś należy do zbiorów Royal Museums Greenwich. We flocie brytyjskiej długo krążyła opowieść, że na dno poszedł też inny francuski okręt, Jacobin, wciąż strzelając z górnego pokładu; Payne zauważa, że nie była to prawda i że Howe nigdy tak nie twierdził.6
Rachunek strat
Straty były bardzo nierówne. Oxford Companion to British History podaje około 1500 zabitych Francuzów wobec 300 Brytyjczyków, bez utraty żadnego brytyjskiego okrętu. Alan Payne, piszący dla Naval Historical Society of Australia, liczy ponad tysiąc ofiar po stronie francuskiej tylko na siedmiu zdobytych lub zatopionych okrętach. Jak dodaje, w epoce żagla straty w bitwie flot spadały niemal wyłącznie na stronę pokonaną.7
Zwycięstwo bez nagrody
Howe nie podjął pościgu. Jego dziennik wymienia całkowicie pozbawione masztów Marlborough i Defence oraz 2 i 3 czerwca spędzone na stawianiu masztów awaryjnych i braniu zdobyczy na hol, a kapitan Cuthbert Collingwood pisał, że stan floty nie pozwalał na dalszy pościg. Payne przytacza późniejszą relację wiceadmirała Williama Dillona, który walczył w bitwie jako kadet: kapitan floty sir Roger Curtis miał przekonać wyczerpanego admirała, by zadowolił się tym, co już wygrał. Brytyjczycy nawet nie zobaczyli konwoju ze zbożem, który dotarł do Brestu bez szwanku.8
Werdykt Villareta, w relacji Brentona, był bezceremonialny: nic go nie obchodziło pół tuzina starych, przegniłych kadłubów, które stracił, bo ocalił konwój i własną głowę. Payne ostrzega, że Brenton był świadkiem stronniczym. W Wielkiej Brytanii bitwę powszechnie uznano za triumf nad francuskim republikanizmem. Rozkaz Howe'a, by przerwać linię nieprzyjaciela w każdym miejscu i walczyć z bliska, zapowiadał bitwy, które Nelson stoczy pod przylądkiem Świętego Wincentego i pod Trafalgarem. Payne ocenia, że wyznaczyła ona standard brytyjskiej przewagi na morzu na kolejne 20 lat wojny.9
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- David Denis Aldridge, „Glorious First of June”; Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”; Royal Museums Greenwich, „The Battle of the First of June, 1794 (BHC0470), karta katalogowa”. ↩
- David Denis Aldridge, „Glorious First of June”; Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”. ↩
- Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the First of June, 1794 (BHC0470), karta katalogowa”; Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”. ↩
- Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”; Royal Museums Greenwich, „The Battle of the First of June, 1794 (BHC0470), karta katalogowa”. ↩
- Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”; Royal Museums Greenwich, „The Battle of the First of June, 1794 (BHC0470), karta katalogowa”. ↩
- David Denis Aldridge, „Glorious First of June”; Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”. ↩
- Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”; David Denis Aldridge, „Glorious First of June”; Royal Museums Greenwich, „The Battle of the First of June, 1794 (BHC0470), karta katalogowa”. ↩
- Alan Payne, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”; David Denis Aldridge, „Glorious First of June”. ↩
Źródła
- David Denis Aldridge, The Oxford Companion to British History, via Encyclopedia.com, „Glorious First of June”
- Alan Payne, Naval Historical Review, Naval Historical Society of Australia, grudzień 1979, „The Battle of The Glorious First of June, 1794”
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the First of June, 1794 (BHC0470), karta katalogowa”
