Bitwa pod Wattignies 1793: poborowi, którzy ocalili Maubeuge

Pod Wattignies zwyciężyła armia, którą jej własny dowódca uważał za niezdolną do walki. Armia Północy w październiku 1793 roku była pełna świeżych poborowych, w dużej części bez butów, a dowodził nią generał, który przed rewolucją był szeregowcem i próbował odmówić objęcia komendy. Obok niego jechał Lazare Carnot, członek Komitetu Ocalenia Publicznego odpowiedzialny za wojnę. Dwa dni ciężkiej i często nieporadnej walki ocaliły twierdzę Maubeuge i dały młodej Republice zwycięstwo, którego bardzo potrzebowała.²

Zagrożenie dla Maubeuge

Latem 1793 roku pierwsza koalicja, sojusz Austrii, Prus, Wielkiej Brytanii, Republiki Niderlandów i państw niemieckich przeciw rewolucyjnej Francji, wyparła Francuzów z Belgii i zdobyła graniczne twierdze Condé i Valenciennes, a potem Le Quesnoy. Francuskie zwycięstwa pod Hondschoote i Menin we wrześniu odsunęły zagrożenie od wybrzeża, ale austriacki wódz, książę Józjasz Saski-Coburg-Saalfeld, zwrócił się przeciw Maubeuge.³ › Bitwa pod Rymnikiem, 1789

Maubeuge było kluczową twierdzą pogranicza i strzegło dobrej drogi w stronę Paryża. World History Encyclopedia podaje, że miasto oblegało 26 tysięcy Austriaków i Holendrów, a osłonę, 37 tysięcy ludzi hrabiego Clerfayta, rozciągnięto na południe od miasta od Wattignies na lewym skrzydle po Monceau-Saint-Waast na prawym, na linii długiej na około 13 kilometrów. HistoryOfWar.org zastrzega, że źródła podają od 14 do 26 tysięcy oblegających i od 26 do 37 tysięcy w osłonie.⁴

Jourdan i Carnot

Armia Północy straciła już dwóch dowódców, nad którymi zawisła gilotyna. Custine'a stracono, a Houcharda, zwycięzcę spod Hondschoote, aresztowano we wrześniu. Komitet oddał armię 31-letniemu Jeanowi-Baptiste'owi Jourdanowi, człowiekowi z ludu, który wszystko zawdzięczał Republice. World History Encyclopedia opisuje armię w rozsypce: aresztowanych oficerów sztabu, dywizje bez oficerów i około trzech czwartych żołnierzy bez butów.⁵

Carnot przybył na początku października, zdobył buty, karabiny, konie i żywność i naciskał na Jourdana, by natychmiast ruszył na Maubeuge. Jourdan wziął około 45 tysięcy najlepszych żołnierzy. HistoryOfWar.org zauważa, że w czasie bitwy mógł mieć w pobliżu nawet 60 tysięcy ludzi, choć ta liczba może obejmować załogę Maubeuge, która w walce nie wzięła udziału. Linia Clerfayta była tak długa, że do walki mogło stanąć tylko około 21 tysięcy żołnierzy koalicji.⁶

15 października: nieudany pierwszy dzień

Jourdan rozpoczął 15 października od ataków na oba skrzydła austriackie. Na prawym generał Duquesnoy dotarł do Wattignies, ale kontratak go wyrzucił, a dywizja obok rozpierzchła się na pierwszy widok austriackiej jazdy. Na lewym dywizja Fromentina zboczyła za daleko na zachód i została odparta, tracąc działa.⁷

Zanim skrzydła odniosły sukces, Jourdan rzucił centrum na grenadierów Clerfayta okopanych wzdłuż drogi na Monceau. Według World History Encyclopedia to Carnot nalegał na atak, a Jourdan poprowadził go osobiście wbrew własnemu zdaniu; salwy wykosiły szturmujących, którzy stracili około 1500 ludzi. Wieczorem Francuzi nie mieli żadnych zdobyczy.⁸

16 października: Wattignies zdobyte

Drugiego dnia Francuzi zmienili plan i skupili około 20 do 22 tysięcy ludzi przeciw Wattignies na lewym skrzydle Austriaków, a na reszcie linii tylko harcowali. Mgła zalegała do około dziewiątej rano, potem francuska artyleria zaczęła bić w wieś. Dwa szturmy odparto. Podczas jednego z nich austriacka jazda uderzyła w bok francuskiej brygady i wywołała krótką panikę, którą opanowali Carnot i Duquesnoy. Trzeci szturm, prowadzony przez Jourdana, złamał obrońców i Francuzi zajęli wieś.⁹

Coburg spodziewał się, że francuska załoga Maubeuge, 17 tysięcy ludzi według World History Encyclopedia i 20 tysięcy według Phippsa, uderzy mu na tyły, choć w rzeczywistości nie ruszyli się z miejsca. Zdjął oblężenie i wycofał się za Sambrę. Francuzi byli zbyt wyczerpani, by go ścigać, a 17 października wkroczyli do Maubeuge.¹⁰

Straty i spór o zasługi

Dane o stratach bardzo się różnią. World History Encyclopedia podaje straty austriackie: 365 zabitych, 1753 rannych i 369 zaginionych, a francuskie na 3 do 5 tysięcy. HistoryOfWar.org przytacza szacunki od około 3 tysięcy zabitych i rannych po obu stronach łącznie do 5 tysięcy po stronie koalicji i 8 tysięcy po stronie Francuzów i uważa, że straty francuskie były zapewne wyższe, skoro wygrali powtarzanymi szturmami czołowymi.¹¹

Dwaj zwycięzcy szybko pokłócili się o zasługi. Jourdan przypisywał sobie plan, w co HistoryOfWar.org wątpi, skoro przy armii był Carnot. World History Encyclopedia zauważa, że Carnot przypisał potem zasługę sobie, choć wielu historyków przyznaje rozstrzygający plan drugiego dnia Jourdanowi. Gdy Jourdan odmówił dalszej walki przed zimą i wysłania wojsk do Wandei, w styczniu 1794 roku odebrano mu dowództwo na podstawie nakazu napisanego przez samego Carnota. Wrócił, by w czerwcu 1794 roku wygrać pod Fleurus.¹²

Dlaczego Wattignies ma znaczenie

Francja okrzyknęła bitwę drugim Valmy, a wieś przemianowano na Wattignies-la-Victoire. Oba źródła ostrożniej oceniają jej znaczenie strategiczne. Coburg cofnął się niedaleko, a armie koalicji wciąż stały w polu. HistoryOfWar.org widzi jej prawdziwe znaczenie gdzie indziej: po raz pierwszy nowe armie poborowych Republiki pokazały, że potrafią manewrować z pewną wprawą. Tego samego dnia w 1813 roku rozpoczęła się znacznie większa bitwa pod Lipskiem.¹³