Bitwa pod Valmy 1792: kanonada, która ocaliła Republikę Francuską

Latem 1792 roku większość Europy spodziewała się, że rewolucja francuska zostanie zdławiona w kilka tygodni. Austria i Prusy zawarły w lutym sojusz, by przywrócić władzę Burbonów, choć wojnę wypowiedziała 20 kwietnia Francja. Pierwsza francuska wyprawa do Niderlandów Austriackich skończyła się kompromitacją. Wielu najlepszych oficerów wyemigrowało, żołnierze nie ufali tym, którzy zostali, a ochotnicy-patrioci mieli opinię uciekających po pierwszym strzale.²

W lipcu dowódca sprzymierzonych, książę Brunszwiku, ogłosił manifest grożący Paryżowi zniszczeniem, gdyby rodzinie królewskiej stała się krzywda. Armia sprzymierzonych, Prusacy, Austriacy, Heseńczycy i francuscy emigranci, wkroczyła do Francji 19 sierpnia. Longwy padło 23 sierpnia, Verdun 2 września. Tymczasem w Paryżu 10 sierpnia upadła monarchia, a Lafayette, dowódca Armii Centrum, uciekł w ręce Austriaków.³

Dwóch nowych generałów

W połowie sierpnia przyszli nowi dowódcy: Charles François Dumouriez objął Armię Północy, a François Christophe Kellermann Armię Centrum. Obie armie składały się głównie z żołnierzy dawnej armii królewskiej z domieszką ochotników, a przede wszystkim zachowały dawną artylerię królewską, która miała rozstrzygnąć bitwę.⁴

Dumouriez najpierw zamknął przejścia przez Las Argoński, który nazwał francuskimi Termopilami, ale sprzymierzeni zdobyli słabo bronione przejście pod Croix-aux-Bois i obeszli jego linię. Cofnął się pod Sainte-Menehould, gdzie nadal zamykał najlepszą drogę powrotną do Niemiec i do składów sprzymierzonych, a 19 września dołączył do niego Kellermann. Wyszła z tego dziwna bitwa: sprzymierzeni, mając Paryż za plecami, atakowali na wschód, a Francuzi stali frontem na zachód, między najeźdźcą a jego bazami. Brunszwik mógł zaryzykować marsz na Paryż, ale wolał oczyścić swoją linię zaopatrzenia.⁵

Mgła, wiatrak i kanonada

Kellermann ustawił większą część armii, około 36 000 ludzi, na grzbiecie na zachód od wsi, zwieńczonym wiatrakiem, a 18 000 żołnierzy Dumourieza tworzyło drugą linię na wschodzie. Rankiem 20 września pole bitwy spowijała mgła. Prusacy zaatakowali wcześnie, a Kellermann przesunął wojska na wzniesienie przy młynie. Gdy około południa mgła opadła, działa obu stron rozpoczęły pojedynek na odległość około 2500 jardów.⁶

Prusacy spodziewali się, że niewyszkoleni Francuzi pękną pod ogniem. Nie pękli. Brunszwik posłał naprzód swoją słynną piechotę, licząc być może, że Francuzi uciekną, gdy tylko ruszy, a gdy wciąż stali, odwołał natarcie i kanonada rozgorzała na nowo. Według Nathana Jensena natarcie dostało się pod tak silny ogień, że zatrzymało się już po kilkuset jardach, a Francuzi zaczęli skandować „Vive la Nation!”.⁷

Wybuch jaszcza

Około pierwszej po południu szczęśliwy pruski pocisk trafił w jaszcz z amunicją za francuską linią. W potężnym wybuchu trzy francuskie pułki pierzchły, ale Kellermann wjechał między uciekających i ich zebrał, a Dumouriez posłał posiłki w osłabione miejsce. Brunszwik przypuścił drugie, nieco bardziej zdecydowane natarcie. Tym razem jego piechota podeszła na 650 jardów do francuskiej linii i zaczęła ponosić straty, zanim znowu ją zatrzymał. O czwartej po południu zrezygnował z bitwy. „Nie musimy się tu bić”, miał powiedzieć.⁸

Żadna ze stron nie poniosła ciężkich strat. HistoryOfWar.org podaje 164 zabitych i rannych Prusaków i około 300 Francuzów, zaznaczając, że wszystkie publikowane liczby mieszczą się w tym samym niskim przedziale.⁹

Nowa epoka

Wśród Prusaków był poeta Johann Wolfgang von Goethe, który napisał później, że od tego miejsca i od tego dnia zaczyna się nowa epoka w dziejach świata. Nazajutrz, 21 września, Francja oficjalnie stała się republiką.¹⁰

Przez dziesięć dni armie stały naprzeciw siebie, a Dumouriez próbował oderwać Prusy od koalicji. Fryderyk Wilhelm II żądał przywrócenia monarchii, Francuzi żądali, by Prusacy najpierw opuścili francuską ziemię, i rozmowy się urwały. W nocy z 30 września na 1 października armia sprzymierzonych zaczęła odwrót, a 23 października opuściła Francję. Verdun i Longwy były już z powrotem w rękach francuskich. Francuscy generałowie nie ścigali jej zbyt mocno: chcieli powstrzymać marsz na Paryż i to im się udało.¹¹

HistoryOfWar.org nazywa Valmy bitwą, która uchroniła młodą Republikę przed wczesną zagładą. Uwolniony od zagrożenia Dumouriez wkroczył do Niderlandów Austriackich i 6 listopada wygrał pod Jemappes, a Prusy wkrótce zajęły się rozbiorem Polski. Nazwa Valmy jest wyryta na paryskim Łuku Triumfalnym.¹²