20 września 1920 roku polska 2. Armia uderzyła na Armię Czerwoną pod Grodnem, rozpoczynając bitwę nad Niemnem. Miesiąc po klęsce pod Warszawą Michaił Tuchaczewski odbudował za Niemnem swój Front Zachodni i szykował nową ofensywę. Józef Piłsudski uprzedził go: związał bolszewików walką pod Grodnem, a grupa uderzeniowa obeszła ich północne skrzydło. Po tygodniu Armia Czerwona była w pełnym odwrocie, a wojna rozstrzygnięta.
Druga szansa Tuchaczewskiego
Po Bitwie Warszawskiej Tuchaczewski wycofał armie na linię Niemna, Szczary i Świsłoczy i zameldował Leninowi, że klęska pod stolicą Polski nie przesądza o przegranej wojnie. Według tekstu Polskiej Agencji Prasowej w serwisie dzieje.pl w ciągu trzech tygodni odbudował swoje armie i zamierzał trzema z nich, w sile około 73 tysięcy żołnierzy, uderzyć na Białystok i Brześć.1
Piłsudski przedstawił własny plan 10 września w Kwaterze Głównej w Brześciu. 2. Armia generała Edwarda Rydza-Śmigłego i 4. Armia generała Leonarda Skierskiego, liczące według PAP razem około 67 tysięcy żołnierzy w stanie bojowym, miały uderzyć na Grodno i Wołkowysk, a północna grupa 2. Armii przejść przez ziemie zajmowane przez Litwę i spaść na sowieckie tyły pod Lidą. Obie armie były wyczerpane letnimi walkami i, jak pisze Instytut Pamięci Narodowej, wiele zależało od tego, kto uderzy pierwszy.2
Grodno i manewr północny
20 września dywizje 2. Armii zaatakowały w stronę Grodna. Po dwóch dniach niepowodzeń Tuchaczewski ściągnął odwody i od 22 września walki wokół miasta stały się krwawe i zacięte; szczególnie ciężko biła się 3. Dywizja Piechoty Legionów pod Brzostowicą. 23 września 4. Armia zdobyła Wołkowysk, następnego dnia go straciła, ale odciągnęła oddziały sowieckie spod Grodna.3
Tymczasem grupa uderzeniowa generała Jana Rządkowskiego ruszyła 22 września, rozbiła słaby opór litewski pod Sejnami i uchwyciła przeprawy na Niemnie pod Druskiennikami. Jej marsz na Lidę groził odcięciem armii sowieckich spod Grodna. Według historyka Tomasza Gąsowskiego przesilenie nastąpiło nocą z 25 na 26 września, gdy polskie oddziały ponownie opanowały Grodno i Wołkowysk; Lidę zajął zagon kawalerii, a 1. Dywizja Piechoty Legionów i 1. Dywizja Litewsko-Białoruska za cenę dużych strat zatrzymały rozpaczliwe sowieckie próby przebicia.4
Koniec wojny
Tuchaczewski nakazał generalny odwrót. IPN datuje koniec bitwy na 26 września, hasło Gąsowskiego podaje 20 do 28 września, a tekst PAP opisuje pościg trwający do początku października. Polakom nie udało się zniszczyć Frontu Zachodniego, który wyszedł z okrążenia kosztem utraty dużego terytorium, ale nie był już zdolny do natarcia. W ocenie PAP bitwa odrzuciła Armię Czerwoną od Polski i przypieczętowała polskie zwycięstwo; w październiku zawarto rozejm.5
Gąsowski nazywa bitwę nad Niemnem drugą walną bitwą wojny, przesądzającą o jej losie, choć w potocznej pamięci pozostaje ona w głębokim cieniu Cudu nad Wisłą. Całą historię, także z litewskiej perspektywy północnego marszu, opisuje nasz artykuł o bitwie nad Niemnem.6
Także tego dnia
- 1792: Bitwa pod Valmy. Pod Valmy w Szampanii wojska francuskie powstrzymały marsz armii pruskiej na Paryż na początku wojen rewolucyjnych.
