Bitwa pod Fleurus 1622: szalony Halberstadczyk się przebija

Chrystian Brunszwicki, młodszy brat księcia Brunszwiku-Wolfenbüttel, w 1616 roku został wybrany luterańskim administratorem biskupstwa Halberstadt, nie dostając tam jednak realnej władzy, jak pisze Berent Schwineköper w Neue Deutsche Biographie. Urodzony żołnierz, wkrótce po wybuchu wojny trzydziestoletniej wybrał wojaczkę. Pod koniec 1621 roku był jednym z nielicznych, którzy stanęli po stronie Fryderyka Palatyna, zdetronizowanego protestanckiego króla Czech, i jego angielskiej żony Elżbiety, której ślubował rycerskie oddanie, zauważa John Rickard. Kontrybucje i podpalenia przyniosły mu przydomek szalonego Halberstadczyka.²

Do końca 1621 roku zebrał 10 000 ludzi i przezimował w Westfalii, gromadząc wielki skarb z biskupstw Münster i Paderborn. Ten skarb, pisze Rickard, wiosną 1622 roku przyciągnął ku niemu pozostałe armie.³

Odprawieni przez własnego króla

W czerwcu 1622 roku Chrystian przebił się przez Men pod Höchst wbrew armii Tilly’ego, tracąc znaczną część wojska, ale uszedł i połączył się z hrabią Ernstem von Mansfeldem. Grabieże połączonej armii w Alzacji były tak straszne, zauważa Rickard, że Fryderyk się od niej odwrócił. Wtedy ich sprawa ostatecznie się rozpadła: Fryderyk, licząc na pojednanie z cesarzem, uprzejmie, lecz jasno zwolnił obu dowódców ze służby. Bez pracodawcy postanowili przebić się przez Hainaut i Brabancję do księcia Maurycego Orańskiego, który próbował odsieczy oblężonego przez Hiszpanów Bergen op Zoom.⁴ › Bitwa pod Záblatím, 1619

Marsz był ciężki. Według biogramu Mansfelda w Allgemeine Deutsche Biographie armia przeprawiała się przez Sambrę i Mozę pod ciągłą groźbą zasadzek, w palącym letnim upale. Jazda Mansfelda znów zbuntowała się z powodu zaległego żołdu, większość dział zostawiono w zastawie w Sedanie, a tabor z 3000 wozów zmniejszano, by konie pociągowe posłużyły do wsadzenia piechoty na koń.⁵

Hiszpanie zagradzają drogę

Pod Fleurus, na gościńcu przez Fleurus i Quatre Bras, który rozsławiły późniejsze wojny, drogę zagrodziła armia hiszpańska pod wodzą Gonzala de Córdoby. Autor biogramu Mansfelda w ADB opisuje ją jako znacznie liczniejszą, złożoną z Hiszpanów, Walonów, Włochów i Niemców, czekającą na silnej, osłoniętej pozycji. Nie było jak jej obejść.⁶

Bitwa zaczęła się o trzeciej nad ranem 29 sierpnia i trwała do drugiej po południu, pisze Ludwig Ferdinand Spehr w biogramie Chrystiana w ADB. Chrystian prowadził jazdę. W relacji Rickarda dopiero piąta szarża przełamała hiszpańską linię i otworzyła reszcie armii drogę dalej. Pod Chrystianem zastrzelono trzy konie, a kula strzaskała mu ramię powyżej łokcia. Biografowie nie zgadzają się nawet co do tego, które: Spehr pisze o lewym, biogram Mansfelda o prawym.⁷

„Szalony książę stracił jedną rękę”

Hiszpanie zostali pobici. Spehr szacuje ich straty na około 4000 ludzi i wielu oficerów i zaznacza, że po stronie Chrystiana straty również nie były małe. Mansfeld z zdobytych hiszpańskich kas wypłacił na pobojowisku żołd zbuntowanym pułkom jazdy, po czym je rozwiązał i zorganizował na nowo.⁸

Chrystian początkowo zlekceważył ranę. Wdała się gangrena i rękę trzeba było amputować. Kazał przeprowadzić zabieg na oczach armii, przy dźwięku kotłów i trąb, nie wydając jęku, pisze Spehr, a przez trębacza przesłał hiszpańskiemu wodzowi Ambrogiowi Spinoli wiadomość: szalony książę stracił wprawdzie jedną rękę, ale zachował drugą, by się zemścić. Rickard nazywa publiczną operację charakterystycznym pokazem odwagi.⁹

Bergen op Zoom ocalone

Spinola nie czekał na tę zemstę. Zwinął oblężenie Bergen op Zoom i unikał jakiegokolwiek spotkania z Chrystianem. Armia odsieczy dotarła do miasta w ostatniej chwili, by je ocalić, pisze Rickard. Sukces nie trwał długo. Stany Generalne wypłaciły obu dowódcom obiecany żołd, ale wkrótce kazały im opuścić niderlandzką ziemię. W 1623 roku Tilly zniszczył armię Chrystiana pod Stadtlohn, niedaleko granicy holenderskiej. Chrystian w 1625 roku wstąpił na służbę Chrystiana IV duńskiego, z powodu choroby nie walczył już w kampanii zakończonej pod Lutter i zmarł w Wolfenbüttel 16 czerwca 1626 roku.¹⁰