Tadeusz Kościuszko wygrał bitwę pod Racławicami 4 kwietnia 1794 roku1, pokonując rosyjski korpus generała Aleksandra Tormasowa w pobliżu Krakowa. Rozstrzygnęła szarża chłopskich kosynierów, którzy zdobyli rosyjskie armaty. Było to pierwsze wielkie zwycięstwo insurekcji kościuszkowskiej2 i trwały symbol polskiego oporu, choć powstanie upadło jesienią tego samego roku.
W marcu 1794 roku Tadeusz Kościuszko ogłosił w Krakowie powstanie przeciwko państwom rozbiorowym. Niespełna dwa tygodnie później pod wsią Racławice jego niewielka armia, wzmocniona chłopami z kosami, stanęła naprzeciw Rosjan i odniosła zwycięstwo, które Polacy wspominają do dziś.
Kraj po rozbiorach
W 1793 roku Rosja i Prusy w drugim rozbiorze odebrały Rzeczypospolitej znaczną część jej ziem. W marcu 1794 roku Kościuszko, weteran wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, wrócił do Krakowa i ogłosił ogólnonarodowe powstanie.
Początek insurekcji
Kościuszko wzmocnił kilka tysięcy żołnierzy regularnych chłopskimi rekrutami z poboru ogłoszonego przez insurekcję. Stawiło się około dwóch tysięcy3, wielu z kosami osadzonymi na sztorc. 4 kwietnia jego wojsko starło się z rosyjskim korpusem Aleksandra Tormasowa pod Racławicami, na północny wschód od Krakowa.
Szarża kosynierów
W trakcie bitwy Kościuszko osobiście poprowadził chłopskich kosynierów1 do ataku na rosyjską baterię. Zdobyli działa, zanim zdążyły wyrządzić większe szkody, a rosyjska linia ustąpiła. Tormasow wycofał się, zostawiając armaty.2
Bartosz Głowacki
Jeden z kosynierów, Wojciech Bartosz Głowacki, stał się bohaterem narodowym. Według słynnej opowieści zgasił czapką lont rosyjskiej armaty4, zanim ta zdążyła wystrzelić. Kościuszko nagrodził go awansem i wolnością4; Głowacki zmarł z ran jeszcze w tym samym roku.
Dlaczego Racławice są ważne
Racławice dały insurekcji pierwsze zwycięstwo i jej najtrwalszy obraz: chłopów i żołnierzy walczących ramię w ramię. Militarnie zmieniły niewiele, a powstanie upadło jesienią po klęsce pod Maciejowicami i szturmie Pragi5. W 1795 roku trzeci rozbiór wymazał Polskę z mapy. Sto lat później bitwę uwieczniła ogromna Panorama Racławicka, dziś wystawiana we Wrocławiu.
