Kto wygrał bitwę pod Zieleńcami?
Bitwę pod Zieleńcami w 1792 roku wygrali Polacy. 18 czerwca 1792 roku, w wojnie w obronie Konstytucji 3 Maja, około 11-tysięczny korpus rosyjski generała Morkowa zbyt śmiało nacierał na cofającą się armię księcia Józefa Poniatowskiego i pod Zieleńcami na Wołyniu natknął się na jej główne siły, liczące około 15 500 żołnierzy. Bitwa trwała od świtu do popołudnia, a Rosjanie zostali odparci i musieli opuścić pole. Było to pierwsze poważne zwycięstwo polskiego oręża od 94 lat, a cztery dni później król Stanisław August ustanowił Order Virtuti Militari.5
Przez cały miesiąc młoda armia polska tylko się cofała. Kilkakrotnie słabsza od przeciwnika, bez dość żywności i broni, pełna rekrutów, którzy nigdy nie strzelali do wroga, szła przez Ukrainę i Wołyń, a rosyjskie kolumny próbowały odciąć jej drogę. 18 czerwca 1792 roku pod wsią Zieleńce jedna z nich zapędziła się za daleko i Polacy odwrócili się, by uderzyć.6
Wojna o Konstytucję
3 maja 1791 roku Rzeczpospolita uchwaliła konstytucję, która miała naprawić i wzmocnić państwo. Caryca Katarzyna II uznała ją za zagrożenie dla rosyjskich wpływów w Polsce. Grupa magnatów podpisała akt konfederacji targowickiej w Petersburgu 27 kwietnia 1792 roku, a ogłosiła go w nocy z 18 na 19 maja. Między 18 a 22 maja wojska rosyjskie przekroczyły granicę, by wesprzeć konfederatów.7

Armie i dowódcy
Siły były skrajnie nierówne. Według ZPE cała armia polska liczyła około 57 tysięcy żołnierzy, a rosyjska była niemal dwukrotnie większa. Na południu, jak wylicza Robert Howard Lord, książę Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko mieli około 17 tysięcy ludzi przeciw 64 tysiącom generała Michaiła Kachowskiego. Wojsko rozbudowano zaledwie kilka lat wcześniej.8
Dwudziestodziewięcioletni bratanek króla wyszkolił się w armii austriackiej i dowodził wojskami koronnymi na Ukrainie. Jedną z jego dywizji prowadził Tadeusz Kościuszko, a wśród generałów byli Józef Zajączek i Ludwik Trokin. Lord uznał Kościuszkę za jedynego oficera o prawdziwym talencie, ale podporządkowanego ostrożnemu księciu.9


Odwrót przez Wołyń
Na początku kampanii Kościuszko proponował zebrać wszystkie siły i rzucić je na jeden z rozproszonych korpusów rosyjskich, zanim zdążą się połączyć. Poniatowski odmówił. Uważał, że z tak niedoświadczonym wojskiem walna bitwa byłaby hazardem, a bez odwodów klęska oznaczałaby katastrofę. Wolał zachować armię w całości i utrzymać łączność z Warszawą.10
Rosjanie, pewni, że zdołają go oskrzydlić i otoczyć, naciskali dalej, a on musiał porzucać jedną dogodną pozycję po drugiej. Najpierw skoncentrował wojsko w ufortyfikowanym obozie pod Połonnem, a gdy Rosjanie zaczęli go obchodzić, opuścił go i ruszył na zachód, ku Zasławiowi. Lord porównuje tę kampanię do polowania z ogarami na zająca, w którym Rosjanie nieraz wypuszczali Polaków z rąk.11
Bitwa
18 czerwca korpus generała Iraklija Morkowa, w polskich źródłach zwanego Herkulesem, liczący około 11 tysięcy ludzi, szedł za cofającą się armią w okolicach wsi Zieleńce. Jak pisze Lord, posuwał się zbyt zapalczywie i nieostrożnie i nagle stanął naprzeciw głównych sił Poniatowskiego. Walka zaczęła się o świcie.12
Dla wielu polskich żołnierzy był to chrzest bojowy: armię na Ukrainie formowano w pośpiechu i w dużej części tworzyli ją rekruci. Nazwiska oficerów, którzy tego dnia utrzymali ją w karbach, znamy z listy odznaczonych: generałowie Zajączek, Michał Wielhorski, Stanisław Mokronowski i książę Eustachy Sanguszko znaleźli się wśród pierwszych kawalerów nowego orderu. Rosyjskie natarcia się załamały, a po południu Morkow przerwał walkę i się wycofał, jak to ujął Lord, brutalnie odparty i zmuszony do opuszczenia pola bitwy.13
Obie strony zapłaciły wysoką cenę. Według polskich szacunków przytaczanych przez dzieje.pl zginęło około tysiąca Polaków i około dwóch tysięcy Rosjan. Inne szacunki są niższe, zwłaszcza dla strony rosyjskiej.14

Pole utrzymane
Polacy utrzymali pobojowisko, ale nie na długo. Bez zaopatrzenia i wciąż wobec dużo silniejszego wroga Poniatowski podjął odwrót w stronę Zasławia i Ostroga. Lord ocenia, że książę nie wykorzystał zwycięstwa, choć powinien był rozbić Morkowa doszczętnie. Fondation Napoléon zauważa, że mimo zwycięstwa Poniatowski wkrótce dostał rozkaz zawarcia rozejmu z Rosjanami.15
Prawdziwą wartością Zieleniec było morale. dzieje.pl nazywają tę bitwę punktem zwrotnym dla żołnierzy odradzającej się armii polskiej: nie przesądziła o losach wojny, ale pokazała, że nowe pułki potrafią stawić czoło Rosjanom.16
Narodziny Virtuti Militari
Jeszcze w dniu bitwy Poniatowski poprosił stryja o odznaczenie dla swoich żołnierzy. W liście do bratanka król opisał, co zamierza: owalne medale z jego imieniem po jednej stronie i napisem Virtuti Militari, „za męstwo wojskowe”, po drugiej, srebrne dla żołnierzy, złote dla oficerów. 22 czerwca 1792 roku Stanisław August ustanowił order, a 25 czerwca w Ostrogu nad Horyniem, gdzie stacjonowało wojsko, wręczono pierwszych piętnaście odznaczeń.17
Sześciu pierwszych kawalerów było generałami: Poniatowski, Kościuszko, Michał Wielhorski, Stanisław Mokronowski, Eustachy Sanguszko i Józef Zajączek. Wśród pozostałych byli dwaj pułkownicy, podpułkownik, dwaj majorowie, dwaj porucznicy i jeden szef szwadronu. Na przełomie sierpnia i września owalny medal zastąpiono krzyżem, którego kształt przetrwał do dziś.18

Po powrocie Poniatowskiego do Warszawy kilka miesięcy później order otrzymał statut z pięcioma klasami: Krzyżem Wielkim z Gwiazdą, Krzyżem Komandorskim, Krzyżem Kawalerskim oraz Złotym i Srebrnym Medalem dla niższych stopni. Kapitułę mieli tworzyć wszyscy odznaczeni w Ostrogu, a sam król został Wielkim Mistrzem i kawalerem Krzyża Wielkiego. Był to niezwykły order jak na swoje czasy: nagroda za męstwo na polu bitwy, w klasach medalowych dostępna także dla szeregowych. W liście odczytanym w 225. rocznicę bitwy zwrócono uwagę na paradoks: najbardziej antyheroiczny król w naszych dziejach ustanowił order dla największych bohaterów.19
Dubienka i klęska
Odwrót trwał dalej. Na początku lipca armia stanęła za Bugiem, a 18 lipca Kościuszko przez trzy-cztery godziny bronił przeprawy pod Dubienką z 5-6 tysiącami ludzi przeciw korpusowi liczącemu, według Lorda i ZPE, od 19 do 25 tysięcy. Była to najzaciętsza bitwa tej wojny. Pod osłoną nocy Kościuszko się wycofał. Lord podkreśla, że z każdym tygodniem wojsko było twardsze i pewniejsze siebie, a za Wisłą wciąż stało 30 tysięcy regularnych żołnierzy.20
Poddał się król. Stanisław August przystąpił do konfederacji targowickiej, Poniatowski 30 lipca złożył dowództwo i wyjechał z kraju, a 29 sierpnia 1792 roku konfederaci zakazali noszenia nowego orderu pod surowymi karami. Kościuszko pisał potem z goryczą, że duch walki był powszechny, a środki do pobicia Rosjan wciąż były w polskich rękach, tylko nikt z nich nie skorzystał. W 1793 roku nastąpił drugi rozbiór.21
Dziedzictwo
Zieleńce były niewielką bitwą, która zostawiła wielki ślad. Rozsławiły imię Poniatowskiego, a on i Kościuszko jeszcze nieraz poprowadzą polskie wojska. Zrodzony z niej order przetrwał wszystkie próby likwidacji: zakazany przez Targowicę, unieważniony w 1794 roku, przywrócony w Księstwie Warszawskim, zdegradowany przez cara po 1831 roku, w 1919 roku przywrócony przez Sejm Ustawodawczy jako Virtuti Militari. Do końca panowania Stanisława Augusta otrzymało go 526 osób, a do dziś pozostaje najwyższym polskim odznaczeniem wojskowym. W 225. rocznicę Zieleniec, w 2017 roku, kawalerów orderu uhonorowano przed Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie.22 › Józef Poniatowski: polski marszałek Francji






