Co się wydarzyło w bitwie pod Tapsus?
W kwietniu 46 roku p.n.e. Juliusz Cezar obległ miasto Tapsus na wybrzeżu rzymskiej Afryki, by zmusić do bitwy republikańską armię Kwintusa Metellusa Scypiona i króla Numidii Juby. Scypion obszedł lagunę za miastem, by zamknąć Cezara, a gdy jego ludzie wciąż budowali obóz, legiony Cezara uderzyły, nie czekając na rozkaz. Procarze i łucznicy zawrócili słonie na szeregi Scypiona, armia się załamała, a uciekinierów wyrżnięto nawet wtedy, gdy próbowali się poddać. Scypion, Juba i Katon zginęli w ciągu kilku dni, a wojna Cezara w Afryce dobiegła końca.5
Po Farsalos wojna z Cezarem przeniosła się do Afryki, gdzie król Juba i teść Pompejusza Scypion zebrali dużą armię, a Katon dołączył do nich po ciężkim marszu. Bitwę, od której zaczęła się klęska Senatu, opisuje artykuł o bitwie pod Farsalos, a całą wojnę przewodnik po rzymskich wojnach domowych.6
Wojna przenosi się do Afryki
Pompejusz zginął w Egipcie w 48 roku p.n.e., ale, jak pisze Welleiusz Paterkulus, jego imię wciąż żyło. W Afryce wojną kierowali Kwintus Metellus Scypion, teść Pompejusza, i król Numidii Juba, a Katon przyprowadził do nich swoje legiony przez pustynię. Welleiusz podaje, że Katon odmówił naczelnego dowództwa, które proponowali mu żołnierze, i podporządkował się Scypionowi jako starszemu rangą.7
Appian szacuje siły nadciągające przeciw Cezarowi na osiem legionów, 20 000 jazdy i trzydzieści słoni pod Scypionem, a u Juby na około 30 000 piechoty, 20 000 jazdy numidyjskiej i sześćdziesiąt słoni. Pisze, że żołnierzy Cezara najbardziej przerażała jazda numidyjska i słonie, z którymi nigdy nie walczyli.8
Desant z trzema tysiącami ludzi
„Wojna afrykańska”, relacja z kampanii spisana przez oficera z armii Cezara, podaje, że Cezar dotarł do Lilybaeum na Sycylii 17 grudnia i rwał się do wypłynięcia, choć miał tylko jeden legion rekrutów i 600 jeźdźców. W końcu zebrano sześć legionów i 2000 jazdy, ale burze rozproszyły flotę i gdy Cezar wylądował pod Hadrumetum, miał przy sobie około 3000 piechoty i 150 jeźdźców.9
Swetoniusz opowiada, że Cezar potknął się przy wysiadaniu z okrętu i odwrócił złą wróżbę, wołając, że trzyma Afrykę. Aby ośmieszyć przepowiednię, że Scypionowie muszą w Afryce zwyciężać, trzymał w obozie podrzędnego członka rodu Korneliuszy o przezwisku Salwito.10
Okrążeni pod Ruspiną
Kilka dni po wylądowaniu Cezar omal nie stracił wszystkiego. Pod Ruspiną, jak opowiada „Wojna afrykańska”, Labienus, dawny legat Cezara walczący teraz po stronie republikanów, nadciągnął z długą, zwartą linią jazdy przemieszanej z lekką piechotą numidyjską, która z daleka wyglądała jak piechota liniowa. Numidowie wybiegali spomiędzy jeźdźców, rzucali oszczepy i się cofali, a ścigający ich żołnierze Cezara padali od pocisków z boku. Cezar zakazał oddalać się od znaków o więcej niż cztery stopy, ale konnica wroga zamknęła jego niewielkie siły w pierścieniu.11
„Wojna afrykańska” opisuje, jak Labienus jechał z odkrytą głową wzdłuż frontu i drwił z jakiegoś rekruta, a weteran legionu X zrzucił hełm, by Labienus go rozpoznał, i wbił oszczep w pierś jego konia. Cezar wyrwał się, rozciągając szyk i odwracając co drugą kohortę frontem do tyłu, tak że rozciął otaczającą go jazdę na dwie części. Holmes opowiada to samo i nazywa to ledwie uniknięciem klęski.12
Miesiące manewrów
Przez około cztery miesiące Cezar czekał na posiłki i na próżno próbował wciągnąć republikanów do bitwy na dogodnym terenie, pod Ruspiną, Uzittą i Aggarem. „Enciclopedia Italiana” liczy cztery miesiące kampanii przed Tapsus, a Dodge uważa, że kampanii afrykańskiej brakowało niezwykłej u Cezara stanowczości. Juba dołączył do Scypiona, według „Wojny afrykańskiej”, z trzema legionami, 800 jeźdźcami na koniach z uzdami, licznymi Numidami jeżdżącymi bez uzdy i lekkozbrojnymi.13
Georg Veith, austriacki oficer, który w 1912 roku opisał afrykańskie pola bitew w „Antike Schlachtfelder” Kromayera, podzielił kampanię na okresy nazwane od Ruspiny, Uzitty i Aggaru, po których przyszło Tapsus. Holmes zauważa, że Scypion i jego sojusznicy, niezależnie od jazdy, nie mogli się mierzyć z regularną piechotą Cezara.14
Marsz na Tapsus
Nie mogąc wyciągnąć wrogów na równy teren, Cezar wyszedł z Aggaru o trzeciej straży nocnej 4 kwietnia, przeszedł szesnaście mil i rozbił obóz pod Tapsus, nadmorskim miastem, którego Wergiliusz bronił dla Scypiona z silną załogą. Autor „Wojny afrykańskiej” pisze, że Cezar od razu zaczął otaczać miasto umocnieniami i zajmować punkty obronne wokół niego. Holmes, licząc według rzeczywistych pór roku, datuje ten marsz na początek lutego.15
Dion wyjaśnia, na czym polegała pułapka. Tapsus leżało na czymś w rodzaju półwyspu, z morzem z jednej strony i laguną z drugiej, a na wąski, bagnisty przesmyk między nimi prowadziły dwie drogi biegnące po obu stronach bagna. Scypion nie mógł porzucić tak wiernego miasta, a Mommsen uważał, że już samo obsadzenie go załogą dało Cezarowi łatwy cel. Gazeter Pleiades umieszcza Tapsus w Ras Dimass koło Bekalty w Tunezji.16
Scypion obchodzi lagunę
Scypion szedł za Cezarem wzgórzami i rozbił obóz osiem mil od Tapsus. Najpierw próbował dojść do miasta wąskim pasem między laguną a morzem, szerokim najwyżej na półtorej mili, ale Cezar zbudował tam dzień wcześniej fort i obsadził go trzema kohortami. Scypion obszedł więc lagunę z drugiej strony, maszerując przez następny dzień i noc, i o świcie zaczął umacniać nowy obóz półtorej mili od morza, blisko umocnień Cezara.17
Veith oceniał ten marsz wokół laguny na około trzydzieści kilometrów. W jego rekonstrukcji Juba i Afraniusz zostali w osobnych obozach na południu z mniej więcej połową armii, około pięcioma legionami, a Scypion przyprowadził na północny przesmyk pięć lub sześć legionów, większość słoni i swoją część jazdy. Holmes uważał, że chodziło o zamknięcie Cezara i zagłodzenie go, a teren był zbyt ciasny dla numidyjskiej jazdy.18
Szyki
Cezar zostawił prokonsula Asprenasa z dwoma legionami do obrony obozu, wysłał część floty, by zagroziła tyłom Scypiona i na znak podniosła krzyk, i ruszył na Scypiona z lekkim oddziałem. Zastał szyk wroga ustawiony przed niedokończonym wałem, ze słoniami na obu skrzydłach, podczas gdy inni wciąż kopali za nimi.19
„Wojna afrykańska” podaje szyk Cezara w trzech liniach: legiony X i VII na prawym skrzydle, VIII i IX na lewym, a po pięć kohort legionu V na każdym skrzydle jako czwarta linia przeciw słoniom, z łucznikami i procarzami na skrzydłach. Holmes podaje inny układ, z legionami X i IX na prawym skrzydle, XIII i XIV na lewym i rekrutami w środku. Liczy 64 słonie w szyku nieprzyjaciela.20
Trębacz, który nie chciał czekać
Gdy Cezar obchodził pieszo szeregi, zachęcając weteranów i rekrutów, on i jego oficerowie widzieli, jak żołnierze Scypiona biegają tam i z powrotem, wchodzą i wychodzą przez bramy niedokończonego obozu. Oficerowie błagali go o sygnał. Cezar odmawiał, mówiąc, że bezładny atak to nie jego sposób walki, i wciąż powstrzymywał szyk.21
Wtedy trębacz na prawym skrzydle, przymuszony przez żołnierzy, zagrał do ataku bez rozkazu, i wszystkie kohorty ruszyły naprzód, choć centurionowie stawali im na drodze i próbowali je zatrzymać. „Wojna afrykańska” pisze, że Cezar, widząc, że ich nie powstrzyma, dał hasło „Szczęście” i pogalopował na czoło wroga. Mommsen i Dodge opowiadają to samo, a Dodge dodaje, że zaczął niespokojny legion X.22
Zawrócone słonie
Na prawym skrzydle procarze i łucznicy zasypali słonie kamieniami, ołowianymi pociskami i strzałami. Przerażone hukiem i pociskami zwierzęta zawróciły, stratowały stłoczone za nimi oddziały i rzuciły się ku niedokończonym bramom własnego obozu, a stojąca obok nich jazda mauretańska też uciekła. Dion opisuje to samo: Cezar zmieszał słonie procami i łukami i wdarł się do obozu razem z uciekającymi.23
„Wojna afrykańska” opowiada o weteranie legionu V, który zaatakował rannego słonia miażdżącego bezbronnego żołnierza, został uniesiony trąbą w powietrze i rąbał ją mieczem, aż zwierzę go puściło i uciekło. Appian pisze, że legion V sam prosił, by ustawić go naprzeciw słoni, i że od tej pory nosił słonia na znakach, a Dodge to powtarza. Mommsen nazywa Tapsus ostatnią wielką bitwą, w której użyto słoni.24
Czy Cezar był w bitwie?
Plutarch podaje dwie wersje. W pierwszej Cezar oskrzydlił część wrogów, innych zaatakował od czoła i zdobył trzy obozy w pierwszym natarciu. W drugiej, którą przytacza za innymi autorami, Cezar w ogóle nie walczył: gdy ustawiał armię, dopadła go jego zwykła choroba, zaniesiono go do pobliskiej wieży i tam przeczekał bitwę.25
Dodge uważał, że opowieść o padaczce źle pasuje do innych relacji, ale przyznawał, że brak panowania nad żołnierzami, jaki Cezar okazał na początku i na końcu bitwy, czyni ją nieco prawdopodobną. „Wojna afrykańska”, napisana przez kogoś, kto tam był, każe Cezarowi prowadzić natarcie.26
Rzeź na wzgórzu
Załoga Tapsus wypadła przez bramę morską i brnęła w wodzie po pas, ale niewolnicy i ciury obozowe odpędzili ją kamieniami i oszczepami. Żołnierze Scypiona uciekli najpierw do obozu, który opuścili poprzedniego dnia, zastali go bez straży, pobiegli do obozu Juby i zastali go już zajętym. Zebrali się na wzgórzu i opuścili broń na znak poddania.27
Nic im to nie dało. „Wojna afrykańska” pisze, że weterani Cezara byli tak rozwścieczeni, że zabijali nawet wykształconych ludzi z własnej strony, nazywając ich prowodyrami, i wymordowali wszystkich żołnierzy Scypiona, choć sam Cezar patrzył na to i błagał ich o litość. Mommsen winił nawyk wojny domowej i gorycz po niedawnym buncie, a Dion pisze, że żołnierze nie oszczędzali nawet tych, którzy przechodzili na ich stronę. Welleiusz natomiast chwali łaskawość Cezara wobec pokonanych w Afryce.28
Liczenie zabitych
„Wojna afrykańska” podaje, że Cezar zdobył trzy obozy, zabił 10 000 wrogów i stracił 50 zaginionych i kilku rannych, a potem wystawił przed Tapsus 64 zdobyte słonie, by skłonić załogę do kapitulacji. Plutarch podaje 50 000 zabitych wrogów wobec mniej niż 50 ludzi Cezara, a Mommsen poszedł za nim. Holmes przyjął 10 000 i nazwał liczbę Plutarcha absurdalną przesadą. Autor „Wojny afrykańskiej” był naocznym świadkiem ze strony zwycięzców, a żadna relacja drugiej strony się nie zachowała.29
Źródła różnią się też co do tego, jak ciężka była walka. W „Wojnie afrykańskiej” szyk załamał się niemal od razu. Appian pisze, że bitwa była długa, ciężka i niepewna na całym polu aż do wieczora. Dodge pisze, że żołnierze Scypiona trzymali się przez kilka godzin. Appian dodaje, że zniszczono prawie 80 000 ludzi, całą armię republikańską w Afryce.30
Tapsus się broni
Miasto, o które stoczono bitwę, nie poddało się od razu. „Wojna afrykańska” pisze, że Cezar ustawił przed murami 64 zdobyte słonie, wciąż w wieżach i uprzęży, by pokazać Wergiliuszowi, co się stało, i wezwał go do kapitulacji, przypominając o swojej łaskawości. Wergiliusz nie odpowiedział. Następnego dnia Cezar urządził na oczach miasta przegląd wojsk, nagrodził weteranów i odznaczył najdzielniejszych.31
Potem zostawił prokonsula Rebilusa z trzema legionami, by kontynuował oblężenie Tapsus, a Gnejusza Domicjusza z dwoma pod Tysdrą, wysłał Messalę z jazdą przodem do Utyki i sam ruszył za nim. Dodge odnotowuje to samo rozmieszczenie wojsk.32
Juba, Scypion i Katon
Juba uciekł do swojego królestwa, gdzie nikt nie chciał go przyjąć, i zginął razem z rzymskim wodzem Petrejuszem: Dion pisze, że stoczyli pojedynek, Appian, że zabili się nawzajem przy uczcie. Scypion uciekł morzem i dopadła go burza. Appian pisze, że natknął się na wrogą flotę, walczył, dopóki go nie obezwładniono, i przebił się mieczem, Dion, że wyrzuciło go na brzeg w Mauretanii i zabił się ze strachu przed sprzymierzeńcem Cezara Sittiusem, a Dodge, że poległ w walce z Sittiusem pod Hippo.33
W Utyce Katon dowiedział się o klęsce trzy dni później. Appian opisuje, jak dał statki wszystkim, którzy chcieli uciec, uporządkował rachunki publiczne, zjadł kolację jak zwykle, przeczytał dialog Platona o duszy i przebił się mieczem, a gdy lekarze zaszyli ranę, rozerwał ją na nowo. Dion opowiada to samo i dodaje, że Katon nie chciał przyjąć łaski Cezara, którą uważał za gorszą od śmierci.34
Nowa prowincja i triumf
Cezar zamienił królestwo Juby w rzymską prowincję Africa Nova i oddał ją w zarząd historykowi Salustiuszowi. Dion dodaje, że Salustiusz brał łapówki i łupił prowincję, tak że jego własne dzieła historyczne same go potępiają. Tapsus i Hadrumetum nałożono wysokie grzywny, odnotowuje Dodge, a Cezar odpłynął w kwietniu na Sardynię i pod koniec maja dotarł do Rzymu.35
Holmes zauważa, że senat uchwalił za to zwycięstwo czterdzieści dni dziękczynienia, dwa razy więcej niż za pokonanie Wercyngetoryksa. Swetoniusz wymienia triumf afrykański wśród czterech, które Cezar odbył w jednym miesiącu po pokonaniu Scypiona, a Dodge zwraca uwagę, że przedstawiono go jako triumf nad królem Jubą, bo Rzymianie nie mogli triumfować nad współobywatelami.36
W Utyce, dodaje Appian, Cezar ułaskawił mieszkańców i syna Katona, odesłał bezpiecznie córkę Pompejusza z dwójką dzieci do jej brata Gnejusza, a wszystkich członków republikańskiej rady trzystu, których zdołał znaleźć, kazał stracić.37
Jak oceniano bitwę
Mommsen uważał, że Scypion popełnił dwa błędy: obsadził Tapsus tak silną załogą, że stało się łatwym celem, a potem stoczył o nie bitwę na terenie, na którym rozstrzygała piechota. Appian pisze, że pokonani przypisywali wszystko szczęściu Cezara, choć to ich wodzowie zmarnowali szansę zmęczenia go zwłoką. Dodge nazywa Tapsus zwycięstwem, które przygotował Cezar, a wywalczyli jego żołnierze.38
Nie wszyscy uważają, że Cezar dobrze to zaplanował. Veith odnotowuje jako jedyny odmienny głos wśród omawianych przez siebie badaczy pogląd niemieckiego uczonego Langhammera, że Cezar wpadł pod Tapsus w pułapkę i uratowało go tylko niezwykłe szczęście. „Enciclopedia Italiana” widzi w bitwie wykorzystanie przez Cezara podziału sił wroga i ich niekorzystnego położenia i pisze, że rozstrzygnęła ona kampanię afrykańską na jego korzyść.39
