Co wydarzyło się nad Żółtymi Wodami w 1648 roku?
W bitwie pod Żółtymi Wodami, od 29 kwietnia do 16 maja 1648 roku, Kozacy Bohdana Chmielnickiego i Tatarzy krymscy Tuhaj-beja osaczyli oddział Stefana Potockiego, syna hetmana wielkiego koronnego, wysłany na Sicz Zaporoską, by stłumić tam bunt. Oblężony w obozie i opuszczony przez Kozaków rejestrowych, którzy przeszli do Chmielnickiego, oddział oddał działa w zamian za swobodny odwrót, a 16 maja został zaatakowany w marszu i rozbity w Kniażych Bajrakach. Było to pierwsze zwycięstwo powstania.8
W kwietniu 1648 roku hetman wielki koronny Mikołaj Potocki wysłał syna z kilkoma tysiącami ludzi w step, by zdusić kozacki bunt na Siczy Zaporoskiej. Niespełna cztery tygodnie później oddziału już nie było, syn hetmana umierał, a bunt zmieniał się w wojnę, która miała trwać latami. Szersze tło opisuje nasz przewodnik po wojnach Rzeczypospolitej.9
Bunt na Siczy
Rzeczpospolita stłumiła powstania kozackie z lat 1637 i 1638. Wydana po nich ordynacja z 1638 roku odebrała Wojsku Zaporoskiemu autonomię i podporządkowała Kozaków rejestrowych, czyli opłacanych przez Rzeczpospolitą, komisarzowi mianowanemu przez Koronę.10
Bohdan Chmielnicki był jednym z ich oficerów. Walczył pod Cecorą w 1620 roku, gdzie trafił do niewoli tureckiej, a w 1637 roku był pisarzem wojskowym. Uczył się w kolegium jezuickim, najpewniej we Lwowie, znał polski i łacinę, później nauczył się tureckiego i tatarskiego, a w 1646 roku był w poselstwie kozackim, które rozmawiało z królem Władysławem IV. W 1647 roku czehryński urzędnik Czapliński zagarnął jego chutor, a pod koniec tego roku Chmielnicki uciekł na Sicz Zaporoską, kozacką twierdzę nad dolnym Dnieprem, gdzie na początku 1648 roku obrano go hetmanem. Jego ludzie wyparli z Siczy załogę Rzeczypospolitej.11
Chmielnicki zawarł sojusz z Chanatem Krymskim, a chan przysłał mu jazdę tatarską pod wodzą Tuhaj-beja. Dowódcy Rzeczypospolitej nie wiedzieli, że Tatarzy stanęli po stronie Kozaków.12
Potocki dzieli siły
Mikołaj Potocki postanowił rozbić bunt na Siczy, zanim ogień rozprzestrzeni się na całą Ukrainę. 21 kwietnia 1648 roku wysłał z Czerkas część wojska w dwóch grupach, a sam z siłami głównymi pozostał na miejscu.13
Cztery pułki Kozaków rejestrowych popłynęły łodziami Dnieprem. Wałerij Stepankow liczy je razem z kilkuset dragonami na 4 do 5 tysięcy ludzi, a Iwan Storożenko podaje 4 tysiące Kozaków i 1200 najemników.14
Grupą lądową dowodził 24-letni syn hetmana, Stefan Potocki. Jako doradcy szli z nim Stefan Czarniecki i Jacek Szemberk, komisarz Kozaków rejestrowych. Szemberk bezpośrednio dowodził Kozakami rejestrowymi, a według Rogowicza podległe mu oddziały stanowiły większość grupy. Liczebność grupy podaje się bardzo różnie. Stepankow szacuje ją na ok. 6 tysięcy ludzi razem z czeladzią, Storożenko na ok. 4 tysiące. Polski historyk Marek Rogowicz, który odtworzył jej skład chorągiew po chorągwi, liczy ok. 3 tysięcy żołnierzy według etatu, z czego połowę stanowili Kozacy rejestrowi, do tego czeladź obozowa. Stepankow i Storożenko przypisują grupie 10 dział, Rogowicz 6.15
Była to przede wszystkim jazda: chorągwie wojska kwarcianego, prywatne oddziały magnatów i dragonia, a główną piechotę stanowili Kozacy rejestrowi.16
Storożenko nazywa podział wojska fatalnym błędem, a Zintegrowana Platforma Edukacyjna również uznaje go za błąd. Pozwolił on Chmielnickiemu bić siły polskie po kolei.17
Pierwsi uderzają Tatarzy
Chmielnicki wyruszył z Siczy naprzeciw grupy lądowej, z Tatarami Tuhaj-beja przed swoim taborem, według Stepankowa prawdopodobnie w nocy na 27 kwietnia, według Storożenki najpóźniej rankiem tego dnia. Jego siły to jedna z najbardziej spornych liczb tej bitwy: Stepankow podaje ok. 5 tysięcy Kozaków i 4 do 5 tysięcy Tatarów, Storożenko ponad 8 tysięcy Kozaków i co najmniej 20 tysięcy Tatarów.18
29 kwietnia. Stefan Potocki rozbił obóz nad górnym biegiem Żółtych Wód, dziś rzeki Żowta, dopływu Ingulca. Stanął nad jedną z dwóch odnóg jej źródłowego biegu, na południe od dzisiejszej wsi Pachariwka. Około południa tatarska straż przednia uderzyła na obóz. Według Stepankowa rozbiła sześć polskich chorągwi, według Storożenki Polacy zamknęli krąg wozów i w ciągu godziny odparli ataki. Chmielnicki nadciągnął później tego dnia ze swoim taborem.19
Pierwszego dnia z obozu wyszedł oddział ok. 200 koni pod pułkownikiem rejestrowych Duszyńskim. Storożenko pisze, że wysłano go ku Dnieprowi, by nawiązał łączność z grupą płynącą rzeką, Rogowicz, że został odcięty. Rogowicz dodaje, że Duszyński nie wrócił już do Stefana Potockiego, lecz do głównych sił hetmańskich.20
30 kwietnia i 1 maja. Szturm kozacki 30 kwietnia się nie powiódł, a obaj historycy ukraińscy tłumaczą to brakiem artylerii: Chmielnicki miał tylko trzy małe działa. Rankiem 1 maja Polacy uderzyli na szańce, które Kozacy wykopali przy ich obozie.21
Oblężenie nad Żółtymi Wodami
Nie mogąc wziąć obozu szturmem, Chmielnicki przeszedł do oblężenia, które Storożenko datuje od 5 maja. Przez dwa tygodnie obóz odpierał ataki i miał pod dostatkiem prochu.22
Mikołaj Potocki wyruszył z Czerkas w stronę Czehrynia 7 maja i tam się zatrzymał. Do syna nigdy nie dotarł: 13 maja jego wojsko zaczęło się cofać.23
Kozacy rejestrowi zmieniają stronę
Cios, który rozstrzygnął bitwę, nie przyszedł z kozackiego obozu. Zadali go ludzie, którzy wyruszyli z Czerkas po stronie polskiej. Kozacy rejestrowi płynący Dnieprem zbuntowali się przeciw starszyźnie pod Kamiennym Zatonem i obrali na wodza Filona Dżalalija.24
Historycy datują dalsze wydarzenia z różnicą jednego dnia. Według Stepankowa zbuntowane pułki dołączyły do Chmielnickiego 12 maja, a Kozacy rejestrowi z polskiego obozu przeszli do niego nazajutrz. Według Storożenki buntownicy przemaszerowali obok obozu 13 maja, a rejestrowi i dragoni nadworni z obozu, razem 1600 ludzi, przeszli 14 maja. Pachołek, który przeżył pogrom, liczył zbiegłych z obozu Kozaków na 1200, a Rogowicz datuje ich zdradę na 14 maja.25
Kozacy rejestrowi pełnili rolę piechoty, więc z ich odejściem Stefan Potocki stracił większość piechurów broniących wału z wozów.26
Działa za swobodny odwrót
14 maja. Potocki podjął rokowania. Na mocy porozumienia wydał artylerię i proch w zamian za swobodny odwrót do Kryłowa. Strony wymieniły zakładników, a wśród tych, którzy przeszli do obozu kozackiego, był Stefan Czarniecki. Tam go zatrzymano.27
15 maja. Rozmowy z Tuhaj-bejem spełzły na niczym i walki wybuchły na nowo. Stepankow pisze, że do wieczora Kozacy zajęli część szańców i chorągiew królewską. Storożenko pisze, że obrońcy odparli szturm, a pomógł im deszcz, który zamoczył proch atakujących. Zintegrowana Platforma Edukacyjna datuje nieudaną próbę przebicia się na ten sam dzień.28
Zarówno Storożenko, jak i Zintegrowana Platforma Edukacyjna odnotowują też propozycję strony tatarskiej, by wydać Polakom Chmielnickiego. Nic z niej nie wyszło.29
Koniec w Kniażych Bajrakach
16 maja. Nocą Polacy ruszyli ku Kryłowowi, przez całą noc atakowani przez Tatarów. Rankiem nadciągnęła piechota kozacka i w jednym z jarów przy wyjściu z Kniażych Bajraków rozbiła polską kolumnę doszczętnie.30
Liczba jeńców jest podawana bardzo różnie. Internet Encyclopedia of Ukraine pisze o ok. 3 tysiącach Polaków wziętych do niewoli razem z dwoma dowódcami. Zintegrowana Platforma Edukacyjna mówi o kilkuset jeńcach.31
Stefan Potocki zmarł z ran 19 maja. Storożenko za polskim historykiem Wiesławem Majewskim pisze, że wzięli go Tatarzy i zmarł na gangrenę w drodze na Krym. Mirosław Nagielski, powołując się na biogram Majewskiego w Polskim Słowniku Biograficznym, pisze, że zmarł w obozie kozackim.32
Jacek Szemberk dostał się w ręce tatarskie i został uprowadzony na Krym. Stefan Czarniecki, który jako zakładnik przeszedł do obozu kozackiego, pozostał w niewoli kozackiej i tatarskiej i odzyskał wolność dopiero później. Wyrósł potem na jednego z najsłynniejszych wodzów Rzeczypospolitej, o czym opowiada nasz portret Stefana Czarnieckiego.33
Po Żółtych Wodach
Zwycięstwo pozwoliło Chmielnickiemu zwrócić się przeciw głównym siłom Mikołaja Potockiego. 26 maja zostały rozbite pod Korsuniem, a obaj hetmani koronni, Mikołaj Potocki i Marcin Kalinowski, trafili do niewoli. Internet Encyclopedia of Ukraine podaje, że wzięto tam do niewoli ponad 8700 ludzi. We wrześniu Kozacy zwyciężyli ponownie pod Piławcami.34
Po Korsuniu Chmielnicki nie ruszył od razu dalej. Stepankow pisze, że liczył na to, iż król zreformuje Rzeczpospolitą, zrówna Ukraińców w prawach z Polakami i da ziemiom kozackim autonomię.35
Stepankow nazywa Żółte Wody pierwszym zwycięstwem armii ukraińskiej w rewolucji narodowej lat 1648-1676, a Storożenko pierwszą zwycięską bitwą tej wojny. Dla Rogowicza była to pierwsza z dwóch dotkliwych klęsk, którymi zaczęło się powstanie.36
Daty w tym artykule podano według kalendarza gregoriańskiego. „Encyklopedia historii Ukrainy” podaje też daty według starego stylu, o dziesięć dni wcześniejsze, więc ostateczna klęska z 16 maja figuruje tam jako 6 maja.37
Wojna, która zaczęła się nad Żółtymi Wodami, ciągnęła się jeszcze przez wiele lat. W 1651 roku Rzeczpospolita pokonała Chmielnickiego pod Beresteczkiem, ale rok później Kozacy znów zwyciężyli pod Batohem.38
