Bitwa pod Ochmatowem 1644: Koniecpolski zatrzymuje Tatarów na granicy

Najazdy tatarskie były plagą południowo-wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Prof. Jolanta Choińska-Mika wyjaśniała w Polskim Radiu ich cel: nie podbój, lecz łupy i jeńcy, których można było sprzedać w Stambule. Zwykle wojsko koronne mogło ścigać ordę dopiero wtedy, gdy wracała obciążona zdobyczą.²

W 1643 roku zbierało się na burzę. Historyk Maciej Adam Pieńkowski pisze w Histmagu o Krymie zrujnowanym nieurodzajem i wojną za chana Mehmeda IV Gireja i o głosach w Bakczysaraju domagających się wyprawy. Król Władysław IV ostrzegał hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego, że zima nie jest dla Tatarów przeszkodą. W lipcu książę Jeremi Wiśniowiecki odparł czterotysięczny zagon, a w Stambule sułtan oświadczył polskiemu posłowi, że chan jest jego krwią i dojdzie swoich krzywd, jeśli nie dostanie zwyczajowych upominków.³

W oczekiwaniu na ordę

Koniecpolski miał dobrych szpiegów i korespondentów wśród hospodarów mołdawskich i spodziewał się napaści w grudniu albo na początku stycznia. Nie wiedząc, którym szlakiem pójdą Tatarzy, obsadził całą granicę: Wiśniowiecki z Kozakami rejestrowymi stanął nad Dnieprem, a strażnik koronny Jan Odrzywolski pilnował szlaków Kuczmańskiego i Czarnego. Sam hetman miał około 10 tysięcy ludzi.⁴

Tatarzy pod wodzą Tuhaj-beja perekopskiego przeprawili się przez Dniepr koło Chortycy 23 stycznia 1644 roku. Ich liczba jest niepewna. Diarysta Stanisław Oświęcim, który jechał z wojskiem koronnym, oceniał ich na 20 tysięcy, co Pieńkowski uważa za przesadę; historyk Bohdan Baranowski szacował ich na 8 do 12 tysięcy. Byli w marszu od 45 dni, w ciężkim mrozie, zauważa Polskie Radio.⁵

Koniecpolski ruszył z Baru do Winnicy, a dowiedziawszy się, gdzie widziano ordę, skierował się na Ochmatów, by zagrodzić jej drogę. Tatarzy atakowali już miasteczka; mieszczanie Ochmatowa ostrzelali ich z dział. Wprowadzony w błąd przez jeńca, który przekonywał, że wojsko polskie jest nieliczne i nieprzygotowane, Tuhaj-bej postanowił dać odpocząć koniom i uderzyć o świcie.⁶

Mgła nad stawami

Pole bitwy otaczały stawy, których lód nie był jeszcze gruby. Koniecpolski przeprawił tabor przez groblę, a wojsko po lodzie, podczas gdy harcownicy zajmowali Tatarów. Gdy armia rozwijała się do bitwy, spadła gęsta mgła i ukryła jej ruchy. Wtedy od północy nadciągnęła kolumna. Przez chwilę wzięto ją za Tatarów i zaczęto obracać działa, aż okazało się, że to dywizja Wiśniowieckiego, która przeszła około 80 kilometrów od Korsunia.⁷

Z Wiśniowieckim hetman miał największe siły, jakimi kiedykolwiek dowodził. Diariusz Oświęcima wymienia 2900 porcji wojska kwarcianego, 4650 Kozaków rejestrowych i 13 580 w pocztach prywatnych magnatów, łącznie ponad 19 tysięcy ludzi i 22 armaty; Choińska-Mika zauważa, że większość stanowiły prywatne poczty magnackie.⁸

Szarża przez groblę

Tuhaj-bej posłał około 6 tysięcy ludzi, by utrzymali groblę. Zmiotła ich husaria Stefana Czarnieckiego z pułku Stanisława Lubomirskiego i wojsko zaczęło się przeprawiać. Gdy na grobli zrobił się zator, Wiśniowiecki posłał lewe skrzydło wprost po lodzie. Tuhaj-bej rozkazał odwrót, zostawiając 7 tysięcy ludzi do osłony kosza, ale nie zdołali się utrzymać. Polska jazda, wsparta ogniem dział i muszkietów, rozbiła ich.⁹

Pościg trwał do zmroku. „Żeby było ze dwie godziny słońce dłużej trwało, nogaby ich była nie uszła”, pisał Oświęcim. 31 stycznia 5 tysięcy ochotników pod komisarzem Mikołajem Zaćwilichowskim ruszyło za Tatarami i dopadło kosz nad Siną Wodą; Choińska-Mika dodaje, że pod częścią uciekających załamał się lód. Jeden z oddziałów, który próbował zdobyć Czehryń, rozbili Kozacy pułku czerkaskiego.¹⁰

Rzadki triumf

Straty tatarskie są niepewne. Pieńkowski uważa, że wyniosły nie więcej niż 3 do 4 tysięcy; Polskie Radio mówi o co najmniej jednej trzeciej sił ordy w całej wyprawie. Wojsko koronne straciło bardzo niewielu ludzi i żadnego znaczniejszego oficera. Koniecpolski donosił królowi, że beja perekopskiego przyniesiono na Krym ledwie żywego na noszach.¹¹

Choińska-Mika nazywa Ochmatów największym sukcesem Rzeczypospolitej w walkach z Tatarami w całym XVII stuleciu, a po raz pierwszy ordę pobito na granicy, zanim zdążyła łupić. Opisy bitwy drukowano we Włoszech i w Niemczech. Pieńkowski zauważa, że zwycięstwo rozbudziło w Władysławie IV marzenia o wielkiej wojnie z Turcją, a chan, który wysłał najazd, został wkrótce obalony. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie umieszcza bitwę wśród ważnych dat polskiej historii wojskowej.¹²

Tuhaj-bej przeżył, a polscy czytelnicy dobrze go znają: jak przypomina Polskie Radio, to postać z Trylogii Henryka Sienkiewicza.¹³