1 marca 1896 roku w górach wokół Aduy w północnej Etiopii armia cesarza Menelika II rozbiła włoski korpus generała Oreste Baratieriego. Zginęło kilka tysięcy żołnierzy włoskich i erytrejskich, a kolejne tysiące trafiły do niewoli. Klęska zakończyła włoską próbę narzucenia Etiopii protektoratu i kraj zachował niepodległość, gdy niemal cała Afryka znalazła się pod władzą kolonialną.
Traktat o dwóch znaczeniach
Włosi wspierali Menelika, wówczas króla Szewy, nowoczesną bronią, amunicją i pieniędzmi, a on wykorzystał tę siłę, by w 1889 roku zostać cesarzem. W tym samym roku Włochy i Etiopia podpisały traktat w Wuchale (Ucciali). Jego artykuł 17 w wersji amharskiej mówił, że Etiopia może korzystać z pośrednictwa Włoch w stosunkach z innymi państwami, a w wersji włoskiej czynił to obowiązkiem, co Rzym odczytywał jako protektorat. Menelik odrzucił ten artykuł w 1890 roku, a cały traktat w 1893 roku. South African History Online podkreśla rolę cesarzowej Taytu w odmowie zrzeczenia się suwerenności.1
W 1895 roku Włochy sięgnęły po siłę z terenu swojej kolonii Erytrei, ale pod koniec roku wielkie armie etiopskie zagrażały już ich posterunkom. W lutym 1896 roku obie główne armie stanęły naprzeciw siebie w pobliżu Aduy i obu kończyła się żywność. Przebieg całej kampanii opisujemy w artykule o bitwie pod Aduą.2
Nocny marsz
Baratieri nie kwapił się do ataku. Według Britanniki 28 lutego premier Francesco Crispi wysłał mu gniewny telegram, by zmusić go do działania, a nazajutrz, po naradzie, na której większość generałów opowiadała się za atakiem, Baratieri wydał rozkaz wymarszu.3
Brygady generałów Mattea Albertonego, Giuseppe Arimondiego, Vittoria Dabormidy i Giuseppe Elleny maszerowały nocą przez poszarpany teren, bez wiarygodnych map. Kolumny miały iść na tyle blisko, by się wspierać, ale w nocy straciły łączność i rozeszły się na kilka mil. Gdy rankiem 1 marca Etiopczycy uderzyli, mogli rozbijać włoskie brygady po kolei.4
Pierwsza załamała się kolumna Albertonego, złożona z batalionów erytrejskich. Kolumnę Dabormidy odcięto i zniszczono w wąskiej dolinie, a ciała generała nigdy nie odnaleziono, jak podaje serwis HistoryOfWar.org. Około południa armia włoska uciekała przez trudny teren.5
Sporne liczby
Każda liczba dotycząca Aduy jest szacunkiem. Britannica podaje, że Baratieri miał 14 500 ludzi wobec około 100 000 dobrze uzbrojonych Etiopczyków. HistoryOfWar.org przypisuje Włochom około 18 000 piechoty i 56 dział, z czego część zajmowała się zaopatrzeniem, a Menelikowi ponad 100 000 ludzi. South African History Online mówi o około 100 000 Etiopczyków wobec 20 000 Włochów.6
Britannica szacuje, że zginęło ponad 6000 żołnierzy armii włoskiej, z czego nieco ponad połowę stanowili Włosi, a resztę erytrejscy askarysi, oraz że od 3000 do 4000 trafiło do niewoli; straty etiopskie określa na ponad 5000 zabitych i 8000 rannych. HistoryOfWar.org ocenia liczbę zabitych Włochów na ponad 7000, a straty etiopskie na podobną liczbę.7
Obroniona niepodległość
Klęska obaliła rząd Crispiego: wotum nieufności zmusiło go do dymisji w marcu 1896 roku. Traktat z Addis Abeby z października 1896 roku unieważnił układ z Wuchale, a Włochy wyrzekły się roszczeń do protektoratu nad Etiopią. Włochom została Erytrea, której granice ustalił traktat z 1900 roku.8
Britannica nazywa Aduę pierwszą druzgocącą klęską europejskiego mocarstwa zadaną przez wojska afrykańskie w epoce kolonialnej, a South African History Online opisuje ją jako trwały symbol afrykańskiego oporu przeciw podbojowi. W latach trzydziestych XX wieku Włochy pod rządami Mussoliniego ponownie najechały Etiopię. Inne bitwy epoki karabinów i kolei opisujemy w przewodniku po największych bitwach ery industrialnej.9
Uwaga: liczebność i straty pod Aduą to szacunki, które bardzo się różnią w źródłach; tekst przy każdej liczbie podaje jej źródło.
Także tego dnia
- 1942: II bitwa na Morzu Jawajskim. Japońskie krążowniki i niszczyciele osaczyły uszkodzony brytyjski krążownik „Exeter” oraz eskortujące go niszczyciele, gdy próbowały opuścić Morze Jawajskie.
