Rankiem 12 maja 1942 roku radziecki Front Południowo-Zachodni marszałka Siemiona Timoszenki zaatakował niemiecką 6. Armię pod Charkowem we wschodniej Ukrainie. Pierwsze dni poszły tak dobrze, że niemiecki dowódca na południu mówił, iż jego 6. Armia walczy o życie. Potem niemieckie przeciwnatarcie przecięło nasadę występu, z którego wyszedł atak, a do końca maja zamknięte w nim armie zostały zniszczone. Była to jedna z najcięższych klęsk radzieckich w tej wojnie i otworzyła Niemcom drogę na Stalingrad.
Dwa plany na jeden występ
Po walkach zimy 1941/1942 front na południe od Charkowa wybrzuszał się głęboko w linie niemieckie w okolicy Izjumu nad Dońcem. Obie strony chciały to wykorzystać. Radziecki plan, przedstawiony przez Timoszenkę, przewidywał uderzenie na Charków z dwóch kierunków, z północno-zachodniego narożnika łuku izjumskiego i z mniejszego występu pod Wołczańskiem, oraz okrążenie dużej części niemieckiej 6. Armii. Historycy Earl Ziemke i Magna Bauer w oficjalnej historii kampanii wydanej przez armię USA piszą, że szef Sztabu Generalnego Borys Szaposznikow ostrzegał przed atakiem z kieszeni takiej jak łuk izjumski, ale Timoszenko przekonał Stalina, że operacja zakończy się pełnym sukcesem.1
Niemcy mieli własny plan, operację Fridericus, czyli odcięcie łuku dwoma uderzeniami z północy i południa, które miały się spotkać pod Izjumem. Termin wyznaczono na około 18 maja. Wielka Encyklopedia Rosyjska podaje, że Armia Czerwona miała przewagę 1,2 do 1 w artylerii i 1,6 do 1 w czołgach, a Niemcy przewagę w ludziach i samolotach.2
Dwanaście dni maja
Radzieckie natarcie ruszyło 12 maja. W ciągu trzech dni atakujące armie przełamały niemiecką obronę na głębokość, którą Wielka Encyklopedia Rosyjska określa na 18 do 50 kilometrów. Ziemke i Bauer piszą, że już pierwszego wieczoru radzieckie czołgi z występu wołczańskiego dotarły na odległość jedenastu mil od Charkowa, a dowódca Grupy Armii Południe feldmarszałek Fedor von Bock powiedział szefowi Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych Franzowi Halderowi, że 6. Armia walczy o życie. Oba źródła podają, że dowództwo radzieckiego frontu zawahało się wtedy i 14 maja nie wprowadziło do walki odwodów ruchomych, czekając na lepszą chwilę.3
Bock wykorzystał tę zwłokę. 17 maja niemiecka grupa Kleista uderzyła na południowe ramię łuku, bronione przez radziecki Front Południowy, i przełamała front. Britannica zauważa, że radziecki atak sprowokował natychmiastowe kontruderzenie w jego południowe skrzydło, gdzie Niemcy wdarli się w występ i dotarli do Dońca pod Izjumem. Radzieckie dowództwo prowadziło natarcie na Charków jeszcze przez dwa dni. Według Wielkiej Encyklopedii Rosyjskiej Timoszenko kazał przejść do obrony dopiero 19 maja, a Ziemke i Bauer opisują wieloletni spór w radzieckich wspomnieniach o to, czy za zwłokę odpowiadał Stalin, Timoszenko czy Chruszczow.4
Kocioł się zamyka
Niemieckie kleszcze spotkały się pod Bałakliją 22 i 23 maja, zamykając wylot łuku. Wielka Encyklopedia Rosyjska umieszcza to spotkanie 23 maja na południe od Bałakliji. Okrążone wojska radzieckie raz po raz próbowały się przebić. Ziemke i Bauer piszą, że 26 maja z kotła został skrawek o wymiarach mniej więcej dziesięć na dwie mile w dolinie rzeki Bereka, a bitwa skończyła się rankiem 28 maja; według Wielkiej Encyklopedii Rosyjskiej walki trwały do 29 maja.5
Straty liczy się różnie. Niemcy ogłosili wzięcie 240 000 jeńców, co podają zarówno Britannica, jak i Ziemke z Bauer, dodając ponad 1200 zdobytych czołgów i 2000 dział. Wielka Encyklopedia Rosyjska szacuje łączne straty obu radzieckich frontów na 171 000 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz 106 000 rannych i chorych.6
Droga na Stalingrad
Britannica ocenia radzieckie natarcie jako przedwczesne i pisze, że w istocie posłużyło ono Niemcom, bo zużyło radzieckie odwody przed rozpoczęciem głównej niemieckiej ofensywy letniej. Wielka Encyklopedia Rosyjska również stwierdza, że klęska zmieniła sytuację na całym południowym skrzydle frontu: odcinając występ barwenkowski, Niemcy przejęli inicjatywę strategiczną i zyskali dogodną pozycję do letniego natarcia na Stalingrad i Kaukaz. O tej kampanii piszemy w artykule o bitwie pod Stalingradem, a o całej wojnie na wschodzie w zestawieniu największych bitew frontu wschodniego.7
Także tego dnia
- 1809: II bitwa pod Oporto. W czasie wojny na Półwyspie Iberyjskim wojska Wellesleya, późniejszego Wellingtona, niepostrzeżenie przeprawiły się przez Duero pod Oporto, gdzie stała armia Soulta.
