22 września 1236 roku żmudzcy wojownicy dopadli wracające z łupieżczej wyprawy wojsko krzyżowców w ziemi Saulė, wokół dzisiejszych Szawli na północy Litwy, i rozbili je doszczętnie. Mistrz kawalerów mieczowych Volkwin zginął wraz z 48 rycerzami zakonu, a zakon już się nie podniósł: w ciągu roku jego niedobitki włączono do zakonu krzyżackiego. Litwa i Łotwa obchodzą dziś tę datę jako Dzień Jedności Bałtów.
Pierwsza krucjata przeciw Litwie
Od 1208 roku kawalerowie mieczowi, rycerski zakon krzyżowy, podbijali pogańskie ludy bałtyckie nad Dźwiną, a Estowie, Liwowie i Łatgalowie musieli już odbywać dla zakonu służbę wojskową. 19 lutego 1236 roku papież Grzegorz IX ogłosił krucjatę przeciw pogańskim Litwinom.1
Litewska encyklopedia VLE opisuje wojsko, które odpowiedziało na wezwanie: 55 rycerzy zakonu z ich ludźmi, łącznie około 600, pod wodzą mistrza Volkwina; około 500 krzyżowców, głównie z północnych Niemiec i Gotlandii, pod wodzą hrabiego Heinricha von Dannenberga; około 1500 Estów, Liwów i Łatgalów zobowiązanych do służby zakonowi; oraz 200 ludzi przysłanych przez księcia pskowskiego. VLE i historyk Artūras Dubonis szacują całość na około 3000 ludzi. Według VLE Volkwin niechętnie ruszał na wyprawę i uległ naciskom krzyżowców oraz legata papieskiego.2
Zasadzka wśród bagien
W połowie września wojsko wtargnęło do północnej Żmudzi spod zamku Mežotne w Semigalii, rozbiło obóz i podzielone na oddziały przez kilka dni łupiło kraj. W drodze powrotnej, 21 września, żmudzcy wojownicy z ziemi Saulė zastąpili mu drogę nad strumieniem, a ciężkozbrojni rycerze z Niemiec nie chcieli walczyć na bagnistym terenie. Rankiem 22 września, gdy krzyżowcy postanowili się wycofać, nadeszły i uderzyły główne siły żmudzkie; VLE wymienia jako ich wodza Wykinta, najpotężniejszego wówczas księcia żmudzkiego, a Dubonis uważa, że najpewniej odegrał on znaczącą rolę.3
Śmierć zakonu
Krzyżowców wycięto w pień. Zginął Volkwin i 48 rycerzy zakonu, a wielu uciekających ku Rydze dobili Semigalowie. Dubonis przytacza straty około 2000 krzyżowców i 180 pskowian, a VLE pisze, że do domu wrócił co dziesiąty pskowianin. Niemal wszystko, co wiadomo o bitwie, pochodzi z jednego źródła, Inflanckiej kroniki rymowanej, a dokładne miejsce walki wciąż budzi spory: Dubonis zauważa, że powtarzana lokalizacja w Jauniūnai na północ od Szawli ma słabe podstawy, a Edvardas Gudavičius umieszczał pole bitwy na południowy zachód od miasta.4
Klęska wywołała powstania Kurów, Semigalów i Selów, a zakon utracił zdobyte od 1208 roku ziemie bałtyckie na lewym brzegu Dźwiny. W 1237 roku ocalałych kawalerów mieczowych włączono do zakonu krzyżackiego jako jego autonomiczną gałąź inflancką. Według VLE niemieckie zakony przez kilkanaście lat nie napadały na Litwę, a państwo litewskie rosło w siłę. Dwa stulecia później zakon krzyżacki poniósł własną wielką klęskę z rąk Polski i Litwy pod Grunwaldem.5
Dzień Jedności Bałtów
W 2000 roku łotewska Saeima i litewski Sejm ustanowiły 22 września Dniem Jedności Bałtów na pamiątkę bitwy, w której Żmudzini i Semigalowie pokonali kawalerów mieczowych. Co roku obchody odbywają się w innym mieście Łotwy lub Litwy. Data z 1236 roku podana jest według obowiązującego wówczas kalendarza juliańskiego.6
Także tego dnia
- 1789: Bitwa nad Rymnikiem. Nad rzeką Rymnik na Wołoszczyźnie Rosjanie Aleksandra Suworowa i Austriacy księcia Jozjasza Koburga zaatakowali znacznie liczniejszą armię wielkiego wezyra w czasie wojny rosyjsko-tureckiej 1787-1792.
