23 września 1803 roku koło wsi Assaye na Dekanie generał major Arthur Wellesley, przyszły książę Wellington, natknął się na połączone armie Daulata Rao Scindii i radży Beraru obozujące za rzeką Kaitna. Mając wielokrotnie mniej ludzi, przeprawił się przez bród i zaatakował jeszcze tego samego popołudnia. Kanonierzy Marathów bronili dział do końca, a zwycięstwo okupione było ciężkimi stratami, ale rozbiło główną armię polową Marathów. Wellesley nazywał je później najlepszą bitwą, jaką kiedykolwiek stoczył.
Generał w Indiach
Arthur Wellesley przybył do Indii w 1796 roku, gdy jego starszy brat Richard był gubernatorem generalnym, a w 1799 roku dowodził 33. Pułkiem pod Seringapatam. Gdy w 1803 roku wybuchła druga wojna z Marathami, Kompania Wschodnioindyjska wysłała go z jedną armią przeciw Scindii i radży Beraru, a druga, pułkownika Stevensona, ruszyła od strony Hajdarabadu.1
Bród na Kaitnie
23 września Wellesley natrafił na całą armię Marathów rozwiniętą za Kaitną, niedaleko jej ujścia do Juah. Według British Battles miał około 6500 żołnierzy brytyjskich, indyjskich z Prezydentury Madrasu i z Majsuru z mniej więcej 20 działami, przeciw armii Marathów liczącej co najmniej 40 tysięcy ludzi i ponad 100 dział; Napoleon Guide pisze o sile co najmniej trzykrotnie większej od jego oddziałów. Zamiast czekać na Stevensona, Wellesley postanowił uderzyć od razu.2
Wellesley zauważył wsie na obu brzegach rzeki, wywnioskował, że między nimi musi być bród, odnalazł go i przeprowadził armię na klin lądu między dwiema rzekami, tak że Marathowie musieli obrócić cały szyk frontem do niego.3
Działa spod Assaye
Artyleria Marathów była dobrze obsługiwana i siekła nacierające szeregi. 74. Pułk Szkocki, który zboczył ku wsi Assaye, wpadł pod najcięższy ogień; British Battles podaje około 400 zabitych i rannych na około 500 ludzi i przytacza słowa Wellingtona, że był to najcięższy ogień, jaki znano w Indiach. Piechota szła dalej na bagnety i zdobyła działa, a szarże kawalerii pomogły dopełnić zwycięstwa. Pod Wellesleyem zginęły dwa konie.4
Cena zwycięstwa
Liczby się różnią. British Battles liczy po stronie brytyjskiej 408 zabitych i 1583 rannych, łącznie z oficerami, a Napoleon Guide około 1600 zabitych i rannych. Straty Marathów British Battles szacuje na około 5000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli, a Napoleon Guide na około 6000; według British Battles zostawili na polu 98 dział.5
Potem przyszły zwycięstwa pod Argaum i Gawilghur, a wojna zakończyła się w 1805 roku przejęciem przez Kompanię rozległych obszarów środkowych Indii. National Army Museum nazywa Assaye pierwszym wielkim zwycięstwem Wellesleya i podkreśla, że uważał tę bitwę później za najlepszą, jaką kiedykolwiek stoczył. Pełny opis bitwy znajduje się w naszym artykule po angielsku, Battle of Assaye, 1803.6
