W Poniedziałek Wielkanocny, 24 kwietnia 1916 roku, irlandzcy republikanie zajęli Pocztę Główną i inne budynki w centrum Dublina, a przed pocztą proklamowali Republikę Irlandzką. Armia brytyjska ściągnęła posiłki i artylerię i po sześciu dniach walk ulicznych powstańcy skapitulowali 29 kwietnia. Większość zabitych stanowili cywile. Powstanie początkowo nie miało szerokiego poparcia, ale majowe egzekucje jego przywódców zwróciły irlandzką opinię ku republikanom.
Powstanie planowane dla całej Irlandii
Powstanie zaplanowali Patrick Pearse, Tom Clarke i inni przywódcy Irlandzkiego Bractwa Republikańskiego, tajnej organizacji działającej wewnątrz nacjonalistycznych Irlandzkich Ochotników, wraz z Irlandzką Armią Obywatelską, robotniczą milicją z Dublina. National Army Museum przypomina tło: rząd brytyjski uchwalił w 1914 roku autonomię dla Irlandii, ale odłożył jej wprowadzenie, a zapowiedzi powiązania jej z poborem do wojska rozwścieczyły irlandzkich nacjonalistów.1
Miało to być powstanie ogólnonarodowe, ale plan zawiódł, zanim się zaczęło. Royal Navy przechwyciła transport niemieckiej broni, a sir Roger Casement, wysadzony z niemieckiego okrętu podwodnego w hrabstwie Kerry, został aresztowany. Według Britanniki przywódca Ochotników Eoin MacNeill odwołał wtedy rozkazy mobilizacyjne, przez co powstanie ograniczyło się niemal wyłącznie do Dublina, a Pearse i Clarke wystąpili z około 1560 Ochotnikami i około 200 ludźmi z Armii Obywatelskiej.2
Poniedziałek Wielkanocny
24 kwietnia powstańcy zajęli Pocztę Główną przy Sackville Street, dziś O'Connell Street, oraz inne ważne punkty w centrum miasta i przed pocztą proklamowali Republikę Irlandzką. National Army Museum pisze, że brytyjski wywiad sądził, iż po przechwyceniu broni spisek odłożono, więc wojsko zostało zaskoczone, mając w Dublinie niewielu żołnierzy. Zorganizowanie przeciwdziałania zajęło większą część dnia; żołnierzy ściągnięto z obozu Curragh i z Wielkiej Brytanii, a w całej Irlandii ogłoszono stan wojenny.3
Sześć dni na ulicach
Walki były ciężkie i chaotyczne. National Army Museum cytuje relację pułkową o ciężkich stratach świeżych oddziałów brytyjskich nacierających wzdłuż Northumberland Road w stronę mostu na Mount Street, a z wyliczeń Glasnevin Trust wynika, że 26 kwietnia, dzień tych walk, był dla armii brytyjskiej najgorszy w całym tygodniu: zginęło 30 żołnierzy. Powstańców wypierano ulica po ulicy, aż w ich rękach została tylko poczta. Nadejście brytyjskich posiłków i artylerii zakończyło tam walkę i 29 kwietnia Pearse się poddał. Według Glasnevin 29 kwietnia był też najkrwawszym dniem powstania: zginęło 78 osób, w tym 45 cywilów.4
Zabici
Liczby zależą od źródła. Opublikowany w 2015 roku nekrolog Glasnevin Trust wymienia 485 osób, które zginęły w czasie powstania lub w jego bezpośrednim następstwie. Według tego zestawienia 54 procent z nich stanowili cywile, 26 procent żołnierze brytyjscy, 16 procent powstańcy, a resztę policjanci. National Army Museum podaje 120 zabitych i blisko 400 rannych żołnierzy brytyjskich, około 60 zabitych Ochotników i ludzi z Armii Obywatelskiej oraz ponad 180 zabitych cywilów. Oba źródła zgadzają się, że najwięcej było ofiar cywilnych.5
Egzekucje i zmiana nastrojów
Wielu dublińczyków było początkowo wrogo nastawionych do powstania. Zmieniło się to po sądach wojennych w maju 1916 roku. Britannica liczy Pearse'a i 14 innych straconych przywódców, a National Army Museum podaje 16; Casementa sądzono osobno w Londynie i powieszono w więzieniu Pentonville 3 sierpnia 1916 roku. Egzekucje wzbudziły szeroką sympatię dla republikanów, a National Army Museum dodaje, że internowanie ponad 1400 nacjonalistów rozgniewało kolejnych. Partia Sinn Féin, która nie przygotowała powstania, zaczęła być z nim utożsamiana i wyrosła na główną siłę republikańską, a samo powstanie doprowadziło do irlandzkiej wojny o niepodległość w latach 1919-1921.6 › Bitwa o Dublin, 1922
Także tego dnia
- 1945: Bitwa pod Halbe. Pod Halbe na południowy wschód od Berlina okrążone wojska niemieckie generała Theodora Bussego próbowały przebić się na zachód do 12 Armii Walthera Wencka w czasie operacji berlińskiej.
