Powstanie wielkanocne 1916: tydzień, który zmienił Irlandię

Przez większość tygodnia wielkanocnego 1916 roku centrum Dublina było polem bitwy. Powstańcy trzymali Pocztę Główną (GPO) przy Sackville Street, dzisiejszej O'Connell Street, i pierścień punktów oporu w mieście. Wojska brytyjskie wytoczyły artylerię polową i sprowadziły okręt patrolowy na Liffey, a mieszkańcy Dublina znaleźli się pomiędzy nimi. Gdy walki ustały, nie żyło około 485 osób, w większości cywilów.²

To opowieść o powstaniu z trzech stron: republikanów, brytyjskiej armii i rządu oraz dublińczyków, którzy znaleźli się w krzyżowym ogniu. Należy do naszej historii wojskowej Irlandii, a powstanie otworzyło rewolucję, która doprowadziła do wojny o niepodległość, a w 1922 roku do powstania Wolnego Państwa Irlandzkiego.³

Czym było powstanie wielkanocne?

Powstanie zaplanowała w tajemnicy rada wojskowa Irlandzkiego Bractwa Republikańskiego (IRB), rewolucyjnej organizacji związanej przysięgą. Utworzona w maju 1915 roku, do kwietnia 1916 roku liczyła siedmiu członków, wśród nich Patricka Pearse'a, Toma Clarke'a i Jamesa Connolly'ego z Irlandzkiej Armii Obywatelskiej, który dołączył w styczniu. To oni mieli utworzyć Rząd Tymczasowy Republiki Irlandzkiej.⁴

Siłę zbrojną stanowili Irlandzcy Ochotnicy, nacjonalistyczna milicja, oraz Irlandzka Armia Obywatelska, licząca około dwustu ludzi robotnicza straż, którą Connolly dowodził z Liberty Hall, siedziby związku transportowców. Stawiły się też członkinie Cumann na mBan, organizacji kobiecej, i chłopcy z Na Fianna Éireann, republikańskiej organizacji młodzieżowej. Narodowa Biblioteka Irlandii zalicza ich wszystkich do około 1400 osób, które zgłosiły się w Dublinie w Poniedziałek Wielkanocny.⁵

Dlaczego wybuchło powstanie wielkanocne?

Spiskowcy kierowali się starą zasadą irlandzkiego separatyzmu, że kłopot Anglii to szansa Irlandii: Wielka Brytania pochłonięta I wojną światową, z armiami na froncie zachodnim i dalej, miała być słabsza u siebie.⁶

Home Rule, czyli irlandzki parlament w ramach Zjednoczonego Królestwa, odłożono po wybuchu wojny, a ludzie tacy jak Connolly obawiali się podziału wyspy i autonomii, która nigdy nie nadejdzie. Większość nacjonalistów nadal popierała jednak Irlandzką Partię Parlamentarną Johna Redmonda, która wspierała wysiłek wojenny. Około 200 tysięcy mężczyzn z Irlandii służyło w tej wojnie, w tym 10 Dywizja (Irlandzka), która poniosła ciężkie straty w zatoce Suvla podczas kampanii na Gallipoli w 1915 roku.⁷

Powstanie miało się zacząć w Niedzielę Wielkanocną, 23 kwietnia, pod przykrywką trzydniowych manewrów Ochotników zarządzonych przez Pearse'a. Eoin MacNeill, szef sztabu Ochotników, nie został wtajemniczony i poznał prawdę dopiero w Wielki Czwartek, 20 kwietnia. Niemiecki statek Aud wiózł do wybrzeża Kerry około 20 tysięcy karabinów. Nie nawiązał kontaktu z miejscowymi Ochotnikami, został przechwycony przez Royal Navy i zatopiony przez własnego kapitana, a w Wielki Piątek w Kerry aresztowano sir Rogera Casementa, który zabiegał o niemiecką pomoc.⁸

MacNeill odwołał wtedy manewry, a w Niedzielę Wielkanocną rano jego kontrrozkaz ukazał się w „Sunday Independent”. Rada wojskowa zebrała się w Liberty Hall i postanowiła wystąpić dzień później, w Poniedziałek Wielkanocny w południe. Tego samego dnia na drukarskiej prasie w Liberty Hall wydrukowano Proklamację. J. J. Lee, biograf Pearse'a, zauważa, że pierwotny plan wyprowadziłby na ulice mniej więcej dziesięć razy więcej Ochotników. To, co nastąpiło, było jego zdaniem powstaniem, którego nikt nie zaplanował.⁹

Dublin Castle, siedziba władzy brytyjskiej, miał dość ostrzeżeń. Komisja królewska, która badała przyczyny powstania, ustaliła, że raporty policji dawały rządowi „obfity materiał” do działania już wiele miesięcy wcześniej, a główny sekretarz Augustine Birrell, według Britanniki, zdawał się nie dostrzegać żadnego zagrożenia. Według komisji w Niedzielę Wielkanocną Zamek postanowił aresztować przywódców, gdy tylko zbierze dość wojska, a w poniedziałek rano Birrell się na to zgodził. Zanim zrobiono coś więcej, wybuchło powstanie.¹⁰

Co się wydarzyło w Poniedziałek Wielkanocny?

Do południa powstańcy zajęli swoje pozycje w całym mieście. Oddział sztabowy pod wodzą Pearse'a i Connolly'ego zajął Pocztę Główną, a przed budynkiem Pearse odczytał Proklamację Republiki Irlandzkiej. Skierowana do „Irlandczyków i Irlandek” i podpisana przez siedmiu mężczyzn, gwarantowała wszystkim obywatelom równe prawa i równe szanse i zapowiadała równą troskę o wszystkie dzieci narodu.¹¹

Wokół Poczty Głównej bataliony Brygady Dublińskiej zajęły pierścień punktów oporu: ludzie Edwarda Daly'ego w Four Courts i okolicy, 2 Batalion Thomasa MacDonagha w fabryce herbatników Jacoba, 3 Batalion Éamona de Valery w młynie Bolanda, osłaniający południowo-wschodnie podejścia przez Kanał Wielki, i 4 Batalion Éamonna Ceannta w South Dublin Union. Michael Mallin, którego zastępczynią była Constance Markievicz, dowodził oddziałem Armii Obywatelskiej na St Stephen's Green.¹²

Według raportu generała sir Johna Maxwella policja dublińska zatelefonowała o 12.15, że Zamek jest atakowany. Garnizon Dublina miał, jak pisał, około 2400 oficerów i żołnierzy zdolnych do walki tego dnia, w pułku kawalerii zapasowej i trzech batalionach piechoty, a 400-osobowy oddział pogotowia wyruszył natychmiast.¹³

Powstańcy podeszli pod Zamek, ale go nie zajęli. Niewielki oddział zastrzelił policjanta przy bramie Górnego Dziedzińca Zamkowego, bramy zamknięto, więc powstańcy zajęli sąsiedni ratusz. Ich dowódca, kapitan Seán Connolly, zginął tam, a reszta poddała się w nocy. Z obozu Curragh wezwano kolumnę 1600 spieszonych kawalerzystów.¹⁴

Jak armia brytyjska stłumiła powstanie?

Dowództwo operacji w Dublinie objął generał brygady W. H. M. Lowe, a jego pierwszym celem było rozdzielenie powstańców. Kordon poprowadzony na wschód od dworca Kingsbridge oddzielił garnizony na północ od Liffey od tych na południu, a zewnętrzna linia zamknęła miasto. Lord Wimborne, lord namiestnik, ogłosił w Dublinie stan wojenny, a gabinet w Londynie rozciągnął go na całą Irlandię.¹⁵

Z Anglii przerzucono pospiesznie do Kingstown, dziś Dún Laoghaire, dwie brygady piechoty. Większość stanowili, jak pisał Maxwell, młodzi terytorialni i bataliony uzupełnień, które nie znały Dublina.¹⁶

W środę, 26 kwietnia, wojsko wytoczyło artylerię. O 8 rano działa polowe na południowym brzegu Liffey i działo okrętu patrolowego Helga otworzyły ogień do Liberty Hall, a pociski i pożary wkrótce wypaliły wschodnią stronę Sackville Street.¹⁷

Generał Maxwell, odwołany z Egiptu, został 27 kwietnia mianowany naczelnym dowódcą w Irlandii i przybył wczesnym rankiem w piątek, 28 kwietnia. Jego biograf Keith Jeffery zauważa, że klęska powstańców była już wtedy nieunikniona.¹⁸

Co się wydarzyło przy moście na Mount Street?

Najkrwawsza dla Brytyjczyków walka tygodnia rozegrała się w środę, 26 kwietnia, przy moście na Mount Street nad Kanałem Wielkim, na drodze z Kingstown do miasta. Siedemnastu Ochotników z 3 Batalionu de Valery obsadziło cztery punkty: porucznik Michael Malone i James Grace dom nr 25 przy Northumberland Road, czterech ludzi salę parafialną, siedmiu Clanwilliam House po drugiej stronie mostu, a czterech strzelców skład budowlany.¹⁹

Naprzeciw nich wyszły dwa bataliony Sherwood Foresters, według jednego z nowszych szacunków około 1750 ludzi. Atakowały przez całe popołudnie i, jak pisał Maxwell, szły „kolejnymi falami”, zdobywając punkty jeden po drugim dopiero do wieczora. Maxwell podał 4 zabitych i 14 rannych oficerów oraz 216 zabitych i rannych szeregowych. Badanie Briana Hughesa, Billy'ego Campbella i Susan Schreibman z 2017 roku, uznaje tę sumę za zawyżoną i szacuje straty na 160 ludzi, 26 zabitych i 134 rannych, co wciąż stanowi mniej więcej połowę wszystkich strat brytyjskich w powstaniu.²⁰

Zginęło czterech Ochotników: Malone w domu nr 25 oraz George Reynolds, Patrick Doyle i Richard Murphy w Clanwilliam House.²¹

Jak powstanie dotknęło cywilów Dublina?

Dla dublińczyków ten tydzień oznaczał głód, grabieże i nagłą śmierć. W śródmieściu brakowało żywności, a wyjście po nią było niebezpieczne. Szabrownicy plądrowali sklepy przy Sackville Street i Henry Street. Zbulwersowany Pearse nigdy nie wykonał własnego rozkazu rozstrzeliwania szabrowników.²²

Cywile ginęli w krzyżowym ogniu i od pocisków, a niektórych zabito celowo. W środę Francis Sheehy-Skeffington, pisarz pacyfista, i dwóch innych mężczyzn zostali bez sądu rozstrzelani w koszarach Portobello z rozkazu kapitana J. C. Bowena-Colthursta, którego w czerwcu sąd wojenny uznał za winnego morderstwa, lecz niepoczytalnego.²³

W rejonie North King Street, gdzie wojsko napotkało zacięty opór powstańców na dachach i za barykadami, żołnierze zabijali w ostatnich dniach walk cywilów. Maxwell pisał, że zarzuty dotyczące zachowania wojska są bardzo starannie badane. Narodowa Biblioteka zalicza to, co się tam stało, do okrucieństw, które wraz z egzekucjami oburzyły nie tylko republikanów, lecz także umiarkowanych nacjonalistów.²⁴

Jak zakończyło się powstanie wielkanocne?

W piątek, 28 kwietnia, Poczta Główna płonęła. Wieczorem garnizon ją opuścił i pod ogniem przedostał się przez Henry Street do domów przy Moore Street. The O'Rahilly, jeden z przywódców Ochotników, został śmiertelnie ranny, gdy oddział czołowy próbował utorować drogę, i zmarł w Moore Lane.²⁵

W sobotę rano pięciu członków Rządu Tymczasowego, Pearse, Connolly, Clarke, Mac Diarmada i Plunkett, zebrało się w sklepie rybnym Hanlona przy Moore Street 16 i postanowiło się poddać, by zapobiec dalszym ofiarom. Lee pisze, że Pearse zdecydował się po tym, jak zobaczył, że zastrzelono trzech cywilów niosących białą flagę. O 12.45 Elizabeth O'Farrell, pielęgniarka i członkini Cumann na mBan, wyszła pod flagą Czerwonego Krzyża do generała Lowe'a, który przyjmował wyłącznie bezwarunkową kapitulację.²⁶

Pearse poddał się tego popołudnia. Jego rozkaz z godziną 15.45 mówił, że przywódcy zgodzili się na bezwarunkową kapitulację, aby zapobiec dalszej rzezi bezbronnych ludzi i ocalić życie swoich zwolenników, a Connolly kontrasygnował go dla ludzi pod swoim dowództwem. Wiadomość dotarła do fabryki Jacoba, młyna Bolanda, South Dublin Union i Kolegium Chirurgów dopiero w niedzielę, 30 kwietnia, i ich obrońcy poddali się niechętnie. Maxwell odnotował, że kapitulacje trwały do późnego wieczora 1 maja.²⁷

Kim byli przywódcy powstania wielkanocnego?

Siedmiu sygnatariuszy Proklamacji to Thomas J. Clarke, Seán Mac Diarmada, Thomas MacDonagh, Patrick Pearse, Éamonn Ceannt, James Connolly i Joseph Plunkett. Clarke, najstarszy rangą, podpisał się pierwszy, ale prezydentem wybrano Pearse'a, nauczyciela i pisarza, być może, jak sugeruje Lee, dlatego, że najlepiej z nich wszystkich umiał przemawiać do ludzi. Connolly, socjalista i przywódca związkowy, dowodził siłami w Dublinie jako komendant generalny, dopóki nie został ciężko ranny.²⁸

Równie ważni w terenie byli inni dowódcy: Constance Markievicz na St Stephen's Green i Éamon de Valera w młynie Bolanda, z oddziałem liczącym około stu ludzi. Eoin MacNeill, który próbował powstrzymać powstanie, i tak stanął potem przed sądem wojennym i został skazany na dożywocie.²⁹

Po stronie brytyjskiej administracją Irlandii kierowali Birrell i podsekretarz sir Matthew Nathan, Lowe kierował walkami, a od 28 kwietnia o losie jeńców decydował Maxwell.³⁰

Ilu ludzi zginęło w powstaniu wielkanocnym?

Oficjalne dane, ogłoszone w maju 1916 roku, mówiły o 300 zabitych i 997 rannych, ale łączyły cywilów z powstańcami, bo władze nie potrafiły ich odróżnić, a część rannych zmarła później. Maxwell w raporcie podał, że armia straciła 17 zabitych oficerów i 89 szeregowych.³¹

Najstaranniejszym zestawieniem jest Nekrolog 1916 przygotowany przez Glasnevin Trust, który zarządza cmentarzem Glasnevin: 485 mężczyzn, kobiet i dzieci zabitych w czasie powstania lub w jego bezpośrednim następstwie. Według tego zestawienia 54 procent zabitych stanowili cywile, 26 procent żołnierze brytyjscy, 16 procent powstańcy, a resztę policjanci. Podobny obraz daje Departament Taoiseacha: ponad 250 cywilów, 130 członków sił Korony i ponad 60 powstańców. Jak ustalił Trust, liczba zabitych cywilów rosła z dnia na dzień i była najwyższa 29 kwietnia, w dniu kapitulacji, gdy zginęło 45 cywilów.³²

Kogo stracono po powstaniu wielkanocnym i dlaczego?

Maxwell rozumował jak generał w czasie wojny. Według Narodowej Biblioteki Irlandii w memorandum dla premiera H. H. Asquitha wskazał na powiązania z Niemcami, wielkie straty w ludziach i potrzebę odstraszenia od powtórki, a Jeffery dodaje, że powszechnie zakładano, iż powstanie wzniecili Niemcy. W sądach wojennych działających w warunkach stanu wojennego osądzono 171 osób, a 90 skazano na śmierć. Maxwell zatwierdził piętnaście wyroków.³³

Wyroki wykonywał pluton egzekucyjny na dziedzińcu Stonebreakers' Yard więzienia Kilmainham przez dziesięć dni: Pearse'a, Clarke'a i MacDonagha 3 maja, potem Plunketta, Edwarda Daly'ego, Michaela O'Hanrahana i Williego Pearse'a 4 maja, Johna MacBride'a 5 maja, Ceannta, Mallina, Cona Colberta i Seána Heustona 8 maja, a na końcu Mac Diarmadę i Connolly'ego 12 maja. Ciężko rannego Connolly'ego przywieziono ze szpitala Czerwonego Krzyża w Dublin Castle. Thomasa Kenta rozstrzelano w Cork 9 maja, a Roger Casement został w sierpniu powieszony za zdradę w więzieniu Pentonville w Londynie jako szesnasty stracony.³⁴

Asquith przyjechał do Dublina 12 maja, po tym jak zatelegrafował do Maxwella, że dalszych egzekucji ma nie być poza wyjątkowymi okolicznościami, a jednak tego dnia rozstrzelano Mac Diarmadę i Connolly'ego. Pozostałe wyroki śmierci zamieniono na kary więzienia. Ich liczba różni się w zależności od źródła: około 75 według danych Jeffery'ego, około 80 w przewodniku brytyjskiego Archiwum Narodowego, 97 na wystawie Narodowej Biblioteki Irlandii. Wśród nich był wyrok na de Valerę z 8 maja.³⁵

W całej Irlandii aresztowano według Jeffery'ego około 3500 osób, w większości niebiorących czynnego udziału w walkach, a około 1800 do 2000 wywieziono do więzień i obozów internowania w Wielkiej Brytanii. Narodowa Biblioteka nazywa te obozy „prawdziwymi akademiami buntu”, a Jeffery pisze, że masowe aresztowania wyraźnie zradykalizowały wielu z zatrzymanych.³⁶

Jakie znaczenie miało powstanie wielkanocne?

Większość Irlandczyków początkowo nie poparła powstania, a wielu widziało w nim tylko rzeź i rozlew krwi. Odpowiedź brytyjska to zmieniła. W Izbie Gmin John Dillon z Irlandzkiej Partii Parlamentarnej protestował, że żadnego buntu ani powstania nie stłumiono z takim przelewem krwi i takim okrucieństwem.³⁷

W Londynie komisja królewska pod przewodnictwem lorda Hardinge'a orzekła 26 czerwca 1916 roku, że główną przyczyną buntu było pozwolenie, by bezprawie rosło bez przeszkód, i uznała głównego sekretarza za głównego winnego. Birrell podał się już wcześniej do dymisji wśród powszechnego potępienia.³⁸

Internowani i więźniowie, z których ostatnich wypuszczono w czerwcu 1917 roku, odbudowali Sinn Féin, a w wyborach powszechnych 1918 roku partia ta zmiotła zwolenników Home Rule. Constance Markievicz została pierwszą kobietą wybraną do brytyjskiego parlamentu i, jak wszyscy posłowie Sinn Féin, nie objęła mandatu. W 1919 roku zebrali się w Dublinie jako Dáil Éireann, a potem przyszła wojna o niepodległość.³⁹

Powstanie nie było jedyną przyczyną tej zmiany. Departament Taoiseacha wskazuje też na plan wprowadzenia poboru w 1918 roku, który według niego przypieczętował przemianę nacjonalistycznej Irlandii, a Muzeum Więzienia Kilmainham wymienia razem surowe potraktowanie przywódców, stan wojenny i próbę wprowadzenia poboru. Lee ujmuje rolę Pearse'a tak: bez niego byłoby jakieś powstanie, ale, jeśli chodzi o publiczny wizerunek, nie to Powstanie.⁴⁰

Sześć lat później ludzie, którzy w tygodniu wielkanocnym walczyli ramię w ramię, stanęli naprzeciw siebie nad Liffey w bitwie o Dublin, która rozpoczęła irlandzką wojnę domową.