W Niedzielę Palmową, 29 marca 1461 roku, dwie angielskie armie starły się na smaganym wiatrem płaskowyżu między wsiami Saxton i Towton, około 16 kilometrów na południowy zachód od Yorku. Walczyły w śnieżycy, aż wojsko Lancasterów pękło i zostało wyrżnięte w ucieczce. Zwycięstwo dało koronę młodemu Edwardowi IV. Britannica i Historic England nazywają Towton największą i najkrwawszą bitwą Wojny Dwóch Róż, choć liczba walczących i poległych wciąż budzi spory. Data podana jest według kalendarza juliańskiego, którego Anglia używała do 1752 roku; w dzisiejszym kalendarzu gregoriańskim byłby to 7 kwietnia.
Dwóch królów
W 1460 roku tak zwany akt ugody uczynił Ryszarda, księcia Yorku, następcą lancasterskiego króla Henryka VI, z pominięciem jego syna. Królowa Małgorzata nie zamierzała się z tym pogodzić. York zginął pod Wakefield pod koniec grudnia 1460 roku, ale jego najstarszy syn Edward zwyciężył w lutym 1461 roku pod Mortimer's Cross. Lancasterowie pobili wprawdzie hrabiego Warwicka pod St Albans 17 lutego i uwolnili Henryka, lecz Londyn otworzył bramy przed Edwardem i Warwickiem, a 4 marca Edward objął tron jako Edward IV. Anglia miała odtąd dwóch królów, a spór, jak ujmuje to Battlefields Trust, mogło rozstrzygnąć tylko pole bitwy.1
Edward ruszył na północ za armią Henryka, która wycofała się za rzekę Aire, do Yorkshire. 28 marca Lancasterowie zagrodzili mu przeprawę przez rzekę Aire pod Ferrybridge. Most zdobyto zapewne dzięki oddziałowi, który Edward wysłał, by oskrzydlić jego obrońców, a wśród poległych Lancasterów był lord Clifford. Kronikarz z epoki Tudorów umieszcza kolejne starcie w Dinting Dale, na wschód od Saxton. Jak wszystkie daty w tym tekście, 28 i 29 marca podano według kalendarza juliańskiego, obowiązującego w Anglii aż do 1752 roku.2
Strzały w śniegu
Lancasterowie, według większości relacji pod wodzą księcia Somerset, zajęli wzniesienie na południe od Towton, mając po prawej stromą dolinę potoku Cock Beck. Padał śnieg, a wiatr wiał Yorkom w plecy. Kronika Halla, za którą idą Historic England i HistoryOfWar.org, opowiada, jak wykorzystali to łucznicy Fauconberga: ich strzały leciały dalej niż zwykle, a strzały Lancasterów, puszczane pod wiatr i w śnieg, spadały przed szeregami przeciwnika. HistoryOfWar.org zastrzega, że może to być ubarwiona wersja prostszej wzmianki z epoki o niesprzyjającym wietrze. Zamiast stać pod ostrzałem, Lancasterowie ruszyli do walki wręcz.3
Przełom przyniosły posiłki Yorków. Według HistoryOfWar.org oddziały księcia Norfolk nadeszły drogą od Ferrybridge na prawym skrzydle Yorków; sam Norfolk, człowiek chory, który zmarł przed upływem roku, mógł nie dotrzeć na pole bitwy, ale jego świeże oddziały wystarczyły, by przeważyć szalę, i szyk Lancasterów zaczął się łamać.4
Pogrom i polegli
Ucieczka okazała się gorsza od samej bitwy. Uciekający kierowali się ku Cock Beck, gdzie przeprawa była trudna, i wielu zginęło lub utonęło; tamtejsze niskie łąki do dziś noszą nazwę Bloody Meadow, czyli Krwawej Łąki. Historic England odnotowuje, że podobno wydano rozkaz, by nie brać jeńców, dlatego zginęło więcej możnych niż zwykle, zamiast trafić do niewoli dla okupu, a magazyn „Archaeology” także zauważa, że według źródeł historycznych obie strony wydały rozkaz, by nie oszczędzać nikogo. Wśród poległych Lancasterów był lord Dacre.5
W liczbach źródła wyraźnie się rozchodzą. Heroldowie naliczyli 28 tysięcy zabitych. Historic England zauważa, że liczba ta mogła obejmować także poległych pod Ferrybridge i w Dinting Dale; kronikarz związany z Neville'ami podaje znacznie mniej, 9 tysięcy, a HistoryOfWar.org uważa wszelkie szacunki poległych za właściwie daremne, skoro nie znamy liczebności armii. Co do liczebności wojsk Historic England podaje dzisiejszy szacunek około 80 tysięcy ludzi, z przewagą Lancasterów; HistoryOfWar.org przytacza dzisiejsze szacunki od około 10 tysięcy do częściej przyjmowanego górnego pułapu około 50 tysięcy; Battlefields Trust uważa liczby kronikarzy za mocno przesadzone i sądzi, że to Lancasterowie byli raczej słabsi liczebnie.6
W 1996 roku robotnicy budowlani w Towton odsłonili masowy grób. Przebadali go badacze West Yorkshire Archaeology Service i Uniwersytetu w Bradford, a ich raport „Blood Red Roses” opisuje szczątki co najmniej 39 osób, jak podaje magazyn „Archaeology”.7
Tron zabezpieczony
Towton uczyniło Edwarda IV królem nie tylko z nazwy. Henryk VI, Małgorzata i ich syn zdołali jednak uciec, więc sprawa Lancasterów przetrwała, a wojna wybuchała na nowo. O tym, jak sami Yorkowie stracili koronę, piszemy w artykule o bitwie pod Bosworth. Na polu bitwy stoi dziś kamienny krzyż pamiątkowy zwany Krzyżem Dacre'a, ustawiony w obecnym miejscu na początku XX wieku. Inne wielkie starcia epoki opisujemy w przewodniku po najsłynniejszych bitwach średniowiecza.8
