4 stycznia 1944 roku wojska sowieckie przekroczyły na Wołyniu przedwojenną granicę polsko-sowiecką. Dla Armii Krajowej był to sygnał, na który od dawna się przygotowywała. Według planu „Burza” oddziały AK miały wyjść z konspiracji i uderzać na cofających się Niemców tuż przed nadejściem Armii Czerwonej, tak by Sowieci zastali na miejscu polskie wojsko i polskie władze. Data ta wyznacza początek planu, a nie bitwę: pierwsze oddziały AK na Wołyniu zmobilizowano dopiero w drugiej połowie stycznia.
Plan
Pod koniec 1943 roku dowództwo Armii Krajowej, podległej rządowi RP na uchodźstwie w Londynie, liczyło się z rychłym załamaniem niemieckiego frontu wschodniego. W listopadzie 1943 roku komendant główny AK, gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, wydał rozkaz przeprowadzenia akcji „Burza”. Instytut Pamięci Narodowej datuje ten rozkaz na 20 listopada 1943 roku.1
Plan miał wymiar zarazem wojskowy i polityczny. Oddziały AK miały walczyć z Niemcami na zapleczu ich frontu i współdziałać z nadchodzącymi wojskami sowieckimi. Celem politycznym było pokazanie Związkowi Sowieckiemu, że gospodarzami ziem należących do Polski przed 1939 rokiem są Polacy wierni rządowi londyńskiemu, oraz uzyskanie uznania tego rządu i przedwojennej granicy wschodniej.2
4 stycznia 1944: przekroczenie granicy
Źródła polskie są co do daty zgodne. Damian Markowski w „Biuletynie IPN” umieszcza przekroczenie granicy w nocy z 3 na 4 stycznia 1944 roku w rejonie Rokitna na Wołyniu, niedaleko na wschód od Sarn. Datę 4 stycznia podają również IPN i portal Kresowianie.info. Według Markowskiego granicę przekroczyły oddziały 1 Frontu Ukraińskiego, a jako ich dowódcę podaje on Iwana Koniewa. W rzeczywistości frontem dowodził wówczas gen. Nikołaj Watutin: do niego skierowany jest rozkaz dzienny Stalina z 5 lutego 1944 roku o zdobyciu Łucka i Równego, a dowództwo sprawował do marca 1944 roku, gdy po śmiertelnym zranieniu zastąpił go Gieorgij Żukow.3
12 stycznia 1944 roku Komorowski wydał kolejny rozkaz: oddziały miały uderzać na niemieckie tyły i wspierać Armię Czerwoną w miarę polskich sił i interesów państwowych. 15 stycznia komendant Okręgu Wołyń AK, Kazimierz Bąbiński „Luboń”, ogłosił mobilizację podległych sił. Według IPN tego właśnie dnia „Burza” na Wołyniu rozpoczęła się w praktyce.4
27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK
28 stycznia 1944 roku na odprawie oficerów w Suszybabie ze zmobilizowanych oddziałów utworzono 27 Wołyńską Dywizję Piechoty AK. IPN nazywa ją największą polską jednostką partyzancką II wojny światowej. Jej liczebność podawana jest różnie: portal dzieje.pl mówi o około 6 tysiącach żołnierzy, portal Kresowianie.info o około 6,5 tysiąca, w tym 700 oficerach, a Markowski pisze, że na początku kwietnia 1944 roku stan dywizji przekroczył 7 tysięcy.5
W lutym 1944 roku dowództwo objął Jan Wojciech Kiwerski „Oliwa”. 20 marca dywizja zdobyła Turzysk, a wiosną walczyła z Niemcami w rejonie Kowla, częściowo u boku wojsk sowieckich. W kwietniu znalazła się w okrążeniu, a 18 kwietnia 1944 roku Kiwerski zginął. Dywizja wyrwała się z kotła, przeszła za Bug i w lipcu walczyła na Lubelszczyźnie. 25 lipca 1944 roku w Skrobowie strona sowiecka zażądała złożenia broni i dywizję rozformowano siłą. Część żołnierzy Sowieci rozstrzelali lub wywieźli do łagrów.6
Co było dalej
Scenariusz z Wołynia powtórzył się dalej na zachodzie i północy. W Wilnie oddziały AK walczyły z Niemcami od 7 do 13 lipca 1944 roku razem z Armią Czerwoną, po czym ich dowódców aresztowano. W rejonie Lwowa AK walczyła w lipcu 1944 roku u boku wojsk sowieckich, a po zdobyciu miasta jej oficerów uwięziono. Doświadczenia te zaważyły na decyzji o walce o samą stolicę, gdzie 1 sierpnia 1944 roku wybuchło powstanie warszawskie.7
Według polskich źródeł w akcji „Burza” wzięło udział ponad 100 tysięcy żołnierzy AK, a około 50 tysięcy z nich trafiło później do więzień i obozów, głównie za odmowę wstąpienia do wojska tworzonego pod sowiecką kontrolą. Akcję odwołano pod koniec października 1944 roku. Celu politycznego nie osiągnięto: władze sowieckie nie zamierzały traktować AK jako armii niepodległego państwa polskiego.8
