William Wallace: prawdziwa historia Strażnika Szkocji

Niewiele postaci szkockiej historii jest tak znanych i tak słabo udokumentowanych. Imiennie wspomina go za życia zaledwie garść zapisów: list do niemieckich portów Lubeki i Hamburga, list króla Francji, zapis jego procesu i angielskie kroniki pisane przez ludzi, którzy go nienawidzili. Niemal cała reszta, od dzieciństwa po sprawy sercowe, pochodzi z poematu powstałego jakieś 170 lat po jego śmierci. Oto co mówią źródła i gdzie zaczyna się legenda.²

Kim był William Wallace? Pochodzenie i rodzina

Wallace urodził się prawdopodobnie na początku lat 70. XIII wieku. Żaden zapis nie podaje daty. Pochodził z rodziny drobnej szlachty z zachodniej Szkocji: nie był wielkim panem, ale nie był też chłopem z późniejszej legendy. Tradycja wskazuje jako miejsce urodzenia Elderslie w hrabstwie Renfrew, część historyków opowiada się jednak za Ellerslie w Ayrshire.³

Najlepszą wskazówką jest jego pieczęć. List, który razem z Andrew Murrayem wysłał w październiku 1297 roku do Lubeki, zachował jedyny znany jej odcisk: na jednej stronie lew wspięty szkockich królów, na drugiej łuk i strzała, co skłania niektórych do przypuszczenia, że był wyszkolonym łucznikiem. Dwaj historycy odczytali łaciński napis jako „William, syn Alana Wallace'a”. Komentarz archiwistów do listu zauważa, że pewien Alan Wallace był lennikiem korony w Ayrshire, co osłabia dawną tradycję o Renfrewshire.⁴

Późniejsza tradycja nazwała jego ojca sir Malcolmem Wallace'em i niektóre opracowania wciąż podają oba imiona, ale pieczęć wskazuje na Alana.⁵

Szkocja w 1296 roku: dlaczego Wallace chwycił za broń?

W 1296 roku Edward I, król Anglii, najechał Szkocję, pobił Szkotów pod Dunbarem, zdetronizował króla Jana Balliola i wywiózł do Anglii Kamień Przeznaczenia, by żaden przyszły król Szkocji nie mógł być na nim koronowany. Rządy w królestwie przejęli angielscy szeryfowie i urzędnicy pod zwierzchnictwem Johna de Warenne'a, hrabiego Surrey, i podskarbiego Edwarda, Hugh de Cressinghama.⁶

Wiosną 1297 roku, gdy Edward szykował wojnę we Flandrii, bunty wybuchły w kilku miejscach naraz. Na północy Andrew Murray (zapisywany też jako Moray) zaatakował zamek Urquhart i poderwał przeciw Anglikom północny wschód. Na południowym zachodzie biskup Glasgow Robert Wishart, James Stewart i młody Robert Bruce, hrabia Carrick, powstali w imieniu wspólnoty królestwa, ale w lipcu ułożyli się z Anglikami pod Irvine. Wallace był jednym z kilku buntowników i początkowo wcale nie najważniejszym.⁷

Lanark, maj 1297: pierwszy cios

W maju 1297 roku Wallace nocą napadł na Lanark i zabił Williama Heselriga, szeryfa Edwarda w Clydesdale. Rycerz z Northumbrii Thomas Gray, którego syn napisał później kronikę Scalacronica, był tej nocy w otoczeniu szeryfa. Obdarty i pozostawiony jako martwy między dwoma płonącymi domami przeżył, jak pisał syn, bo ogrzewał go żar pożaru. Historic Environment Scotland ocenia oddział Wallace'a na około trzydziestu ludzi.⁸

Dla angielskich autorów był przestępcą. Kronikarz z Lanercost nazwał go „pewnym krwawym człowiekiem”, który „był wcześniej hersztem rozbójników”, i twierdził, że biskup Wishart i Stewart, nie śmiąc otwarcie złamać przysięgi, namówili go do buntu. Gray pisał natomiast, że to pospólstwo Szkocji obrało Wallace'a swoim wodzem. Angielski historyk J. E. Morris zauważył, że przyłączyło się do niego niewielu możnych Szkotów, i dlatego Edward zlekceważył bunt, zanim odpłynął do Flandrii.⁹

Stirling Bridge, 11 września 1297

W sierpniu Wallace połączył siły z Andrew Murrayem. 11 września 1297 roku ich armia czekała na Abbey Craig, skalistym wzgórzu na północ od rzeki Forth, a angielskie wojsko Surreya i Cressinghama zbierało się na południowym brzegu pod zamkiem Stirling. Jedyną przeprawą był wąski drewniany most. Kronikarz Walter z Guisborough pisał, że dwaj jeźdźcy z trudem mogli przejechać po nim obok siebie.¹⁰

Jak liczne były armie? Nikt tego nie wie. Guisborough przypisał Szkotom 180 jeźdźców i 40 tysięcy pieszych, a Anglikom tysiąc jeźdźców i 50 tysięcy pieszych, czemu przeczy jego własna relacja. Współczesne szacunki są znacznie mniejsze. Cressingham pisał w lipcu o zebraniu 300 jeźdźców i 10 tysięcy pieszych, co według jednego historyka do września stopniało do około 5,5 tysiąca. Inny ocenia Anglików na niewiele ponad 6 tysięcy pieszych i 300 jeźdźców, a Szkotów na podobną liczbę, ale z bardzo nielicznymi konnymi. Większość historyków zgadza się, że armia angielska była większa i miała znacznie więcej jazdy.¹¹

Anglicy zaczęli przeprawę rano. Gdy po drugiej stronie znalazło się tylu, ilu Szkoci uznali za możliwych do pobicia, Wallace i Murray posłali włóczników ze wzgórza, by opanowali wylot mostu, i zamknęli angielską straż przednią w zakolu rzeki, na płaskim, grząskim terenie, na którym ciężka jazda nie mogła dobrze walczyć. Ludzi wyrzynano albo tonęli, próbując wpław wrócić na drugi brzeg, a sam most został zerwany. Surrey, który nie przeszedł na drugą stronę, uciekł do Berwick.¹²

Wśród zabitych był Cressingham. Szkoci obdarli jego ciało ze skóry, a kronikarz z Lanercost twierdził, że Wallace kazał wyciąć szeroki pas jego skóry „od głowy do pięty” na pendent do miecza. Gray słyszał, że skórę pocięto na popręgi. Andrew Murray został ciężko ranny i zmarł od ran w listopadzie 1297 roku, zostawiając Wallace'a samego na czele sprawy. Pełną historię opowiada nasz artykuł o bitwie pod Stirling Bridge.¹³

Strażnik Szkocji

Po zwycięstwie Wallace został pasowany na rycerza. Jesienią 1297 roku on i Murray tytułowali się wodzami wojska królestwa Szkocji. Po śmierci Murraya Wallace rządził sam, a 29 marca 1298 roku w przywileju dla Alexandra Scrymgeoura nazwał siebie Strażnikiem królestwa Szkocji i wodzem jego wojsk w imieniu uwięzionego króla Jana.¹⁴

Zachował się jeden z jego pierwszych aktów. 11 października 1297 roku w Haddington Murray i Wallace jako wodzowie wojska królestwa Szkocji napisali do burmistrzów i gmin Lubeki i Hamburga, że Szkocja została siłą oręża odzyskana z rąk Anglików i że ich kupcy mogą znów bezpiecznie handlować we wszystkich szkockich portach. Watson widzi w tym liście dowód, że w kilka tygodni po bitwie znów działała szkocka administracja z własną kancelarią. Podczas procesu Anglicy zaliczyli te pisma do jego zbrodni.¹⁵

W październiku Wallace poprowadził wojsko do Anglii. Według kronikarza z Lanercost Szkoci palili i łupili Northumberland niemal po Newcastle, skręcili na zachód do Cumberlandu, wrócili, by dokończyć dzieła w Northumberlandzie, i odeszli do domu 22 listopada. W Szkocji ludzie Wallace'a oblegali zamki z angielskimi załogami: zamek Stirling wkrótce poddał się z braku żywności, ale Roxburgh się utrzymał, a zamek w Berwick odsiecz Surreya uwolniła na początku 1298 roku.¹⁶

Powstanie wstrząsnęło także Anglią. Rząd Edwarda został w tym samym czasie, w 1297 roku, zmuszony do ponownego wydania i zatwierdzenia Wielkiej Karty Swobód. Morris dowodził w 1901 roku, że wieść o klęsce pod Stirling Bridge dotarła do Londynu w samym środku tego kryzysu między radą Edwarda a zbuntowanymi hrabiami i że klęska pomogła doprowadzić do zatwierdzenia kart, wydanego 10 października, a kryzys opóźnił angielski odwet.¹⁷

Falkirk, 22 lipca 1298: dlaczego Wallace przegrał?

Edward wrócił z Flandrii i latem 1298 roku osobiście poprowadził do Szkocji wielką armię. Wallace cofał się, pustosząc kraj przed nieprzyjacielem, i przez pewien czas ta strategia działała: bez żywności i w obliczu groźby buntu Edward szykował się do odwrotu, gdy dowiedział się, że Szkoci są blisko. 22 lipca 1298 roku dopadł armię Wallace'a pod Falkirk.¹⁸

Wallace ustawił włóczników w schiltromach, zwartych pierścieniach ludzi z długimi włóczniami zwróconymi na zewnątrz, wspartych przez łuczników i niewielki oddział jazdy. Pierwsze szarże angielskiej jazdy rozbiły się o włócznie. Wtedy Edward ściągnął piechotę, kuszników, Walijczyków i angielskich łuczników, którzy wybijali luki w pierścieniach, aż rycerze mogli w nie wjechać. Szkocka jazda wcześnie opuściła pole, według niektórych relacji bez jednego ciosu, a piesi, którzy wytrwali, zostali wycięci. Sir John Stewart z Bonkill zginął na czele łuczników z lasu Selkirk.¹⁹

Strat znów nie da się ustalić. Angielscy kronikarze pisali o 56 czy 60 tysiącach zabitych Szkotów i więcej. Liczba Graya, ponad dziesięć tysięcy, jest znacznie niższa, a wydawca obu kronik uważał, że nawet niższe liczby kronikarzy duchownych przewyższają całą armię Wallace'a. Anglicy stracili niewielu ludzi wysokiego stanu, a królewskie rachunki wypłaciły odszkodowanie za 111 koni zabitych w bitwie. Całą historię opowiada nasz artykuł o bitwie pod Falkirk.²⁰

Gray zapisał powiedzenie powtarzane długo potem: Wallace przyprowadził swoich ludzi do tańca, gdyby tylko zechcieli tańczyć. Gray dodaje, że Wallace, który był na koniu, uszedł razem z innymi szkockimi panami. Werdykt Watson jest surowy: póki dowodził sam Edward, walna bitwa z liczniejszym wrogiem była dla Szkotów złym sposobem prowadzenia wojny, a to właśnie Wallace, rzekomy outsider, popełnił konserwatywny błąd, przyjmując ją, i nauczył swoich następców na urzędzie Strażnika polegać raczej na najazdach i wojnie podjazdowej.²¹

Po Falkirk: Francja i Rzym

Po klęsce Wallace zrzekł się godności Strażnika. Kronikarz Andrew z Wyntoun każe mu złożyć urząd nad wodami Forth, a do 5 grudnia 1298 roku urząd ten objęli wspólnie Robert Bruce, hrabia Carrick, i John Comyn z Badenoch. Jeśli Wyntoun ma rację, zauważa Watson, Wallace jest jedynym znanym Strażnikiem, który ustąpił z urzędu.²²

Potem wyjechał za granicę szukać sojuszników. W 1299 roku był na dworze Filipa IV, króla Francji, w ramach szkockich zabiegów dyplomatycznych o francuską pomoc wojskową i o powrót króla Jana Balliola, którego tego lata zwolniono z angielskiej niewoli pod opiekę papieża. Amanda Beam z projektu badawczego The Breaking of Britain umieszcza go w Paryżu na początku listopada 1299 roku.²³

W listopadzie 1300 roku Filip napisał do swoich agentów przy dworze papieskim, by wsparli Wallace'a w jego sprawach przed papieżem. Czy Wallace dotarł do Rzymu, nie wiadomo. List jest jednym z zaledwie dwóch zachowanych dokumentów osobiście z nim związanych. Należy do The National Archives w Kew, w 2012 roku został wypożyczony do National Records of Scotland, a na mocy porozumienia ogłoszonego we wrześniu 2026 roku będzie pokazywany w Kew w 2027 roku, po czym wróci do Szkocji na lata 2028-2031.²⁴

Lata obławy i pojmanie, 1303-1305

W 1304 roku wojna była przegrana. Większość szkockich panów, wśród nich John Comyn, poddała się w tym roku Edwardowi. Wallace, który nigdy tego nie zrobił, był wyjętym spod prawa banitą we własnym kraju, a Edward wyznaczył wysoką nagrodę za jego pojmanie albo śmierć.²⁵

Ścigały go angielskie oddziały. Z badań Watson nad angielskimi rachunkami, podobnie jak ze starszej biografii pióra A. F. Murisona, wynika, że w marcu 1304 roku oddział sir Johna Segrave'a, prowadzony przez miejscowego przewodnika opłaconego dziesięcioma szylingami, rozbił Wallace'a i sir Simona Frasera pod Happrew koło Peebles, choć obaj zdołali uciec.²⁶

5 sierpnia 1305 roku Wallace został schwytany w Robroyston koło Glasgow i wydany Anglikom przez sir Johna Menteitha, szkockiego rycerza, który trzymał wówczas dla Edwarda zamek Dumbarton i tamtejsze szeryfostwo. Menteith zachował potem łaskę Edwarda.²⁷

Jak zginął William Wallace? Proces i egzekucja, 1305

Wallace'a przywieziono do Londynu i 23 sierpnia 1305 roku wprowadzono do Westminster Hall, gdzie siedział na ławie w południowej części sali w wieńcu laurowym na głowie. Nie był to proces we współczesnym sensie: pięcioosobowa komisja, w której zasiadał sędzia Peter Mallore, odczytała zarzuty, przede wszystkim zdrady, i ogłosiła wyrok. Wallace nie mógł się bronić, ale odpowiedział, że nie mógł zdradzić Edwarda, bo nigdy nie przysięgał mu wierności.²⁸

Tego samego dnia przywiązanego do koni powleczono go przez miasto pod wiązy w Smithfield. Tam powieszono go, odcięto jeszcze żywego, wypatroszono, ścięto, a ciało poćwiartowano. Głowę zatknięto na palu na Moście Londyńskim. Kronikarz z Lanercost wylicza, dokąd trafiły ćwiartki: prawe ramię do Newcastle upon Tyne, lewe do Berwick, prawa stopa do Perth, a lewa do Aberdeen. Sam wyrok, w brzmieniu podanym przez Murisona, i National Wallace Monument wymieniają zamiast Aberdeen Stirling. Miejsce kaźni upamiętnia dziś tablica w West Smithfield.²⁹

Czy William Wallace był dobrym wodzem?

Jego dorobek wojskowy jest krótki: jedno wielkie zwycięstwo, jedna ciężka klęska, zima najazdów i oblężeń oraz lata ukrywania się. Stirling Bridge pokazało wyczucie terenu i chwili: Szkoci czekali na wzniesieniu i uderzyli, gdy rzeka przecięła angielską armię na dwoje. Falkirk pokazało granice armii włóczników z nieliczną jazdą i łucznikami wobec króla, który potrafił łączyć kawalerię z bronią miotającą.³⁰

Historycy oceniają go różnie. Morris, pisząc o wojnach Edwarda, widział za chwiejną lojalnością szkockich możnych „nieprzerwanego ducha narodowego ludu, którego pierwszy obudził Wallace”. Watson przyznaje mu zasługę odbudowy działającej szkockiej władzy w kilka tygodni po Stirling Bridge, a za Falkirk go gani.³¹

Wrogowie widzieli w nim rozbójnika. Kronikarz z Lanercost wyszydzał jego wyniesienie łacińskimi wierszami, a jego śmierć powitał strofami nazywającymi go łupieżcą świątyń i rzeźnikiem tysięcy. Edward chciał, by ćwiartki ciała były przestrogą. Biografia Wallace'a w encyklopedii Gale zauważa, że zamiast tego stały się sztandarami sprawy, o którą walczył. Wojnę, którą zaczął Wallace, dokończył Robert Bruce, koronowany w 1306 roku, który w 1314 roku pobił Edwarda II pod Bannockburn.³²

Legenda: Ślepy Hary, pomnik Wallace'a i Braveheart

Większość obiegowej wiedzy o życiu Wallace'a pochodzi z The Wallace, szkockiego poematu liczącego około 11 tysięcy wersów, ułożonego w latach 70. XV wieku (według jego wydawcy Matthew McDiarmida około 1478 roku) przez poetę znanego jako Ślepy Hary i zachowanego w jednym rękopisie przepisanym przez Johna Ramsaya w 1488 roku. Polski mediewista Władysław Witalisz, recenzując wydanie Anne McKim, przytacza jej odczytanie poematu jako patriotycznego panegiryku, w którym prawda historyczna ustępuje miejsca sławieniu bohatera narodowego, i zwraca uwagę na pogmatwaną chronologię, w której Wallace chwyta za broń jako osiemnastolatek w Dundee i ginie w wieku czterdziestu pięciu lat.³³

W XIX wieku bohatera utrwalono w kamieniu. National Wallace Monument na Abbey Craig, gdzie Wallace czekał przed bitwą pod Stirling Bridge, zbudowano ze składek publicznych, które przekroczyły 15 tysięcy funtów. Kamień węgielny położono 24 czerwca 1861 roku, w rocznicę Bannockburn, a pomnik otwarto 11 września 1869 roku, w rocznicę Stirling Bridge. Ta zaprojektowana przez J. T. Rocheada z Glasgow wieża wysokości 220 stóp przechowuje Miecz Wallace'a, po raz pierwszy odnotowany w zamku Dumbarton w 1505 roku i przeniesiony do pomnika w 1888 roku.³⁴

Potem przyszedł Braveheart (1995). Jego bitwa pod Stirling Bridge toczy się na otwartym polu, na którym most nie odgrywa żadnej roli, a takiej wersji, jak zauważa Historic Environment Scotland, nie potwierdza żaden współczesny kronikarz. Romans Wallace'a z Izabelą Francuską jest wymyślony: w czasie bitwy pod Falkirk była małym dzieckiem we Francji, a za przyszłego Edwarda II wyszła dopiero w styczniu 1308 roku, ponad dwa lata po śmierci Wallace'a.³⁵

Oczyszczona z legendy historia wciąż jest niezwykła: drobny rycerz, który przez rok prowadził królestwo przeciw Edwardowi I, odbudował jego władzę i oddał życie, zamiast złożyć przysięgę, której nigdy nie składał. Przeczytaj o jego bitwach pod Stirling Bridge i Falkirk, o historii wojskowej Szkocji albo o największych brytyjskich wodzach.³⁶