Władysław II Jagiełło: od pogańskiego księcia do Grunwaldu

Niewielu władców zmieniło mapę Europy tak bardzo jak ten urodzony w pogaństwie książę z Wilna. Jego małżeństwo związało Królestwo Polskie z Wielkim Księstwem Litewskim na cztery stulecia, a jego armia zadała Krzyżakom, zakonowi rycerskiemu, który od pokoleń najeżdżał Litwę, miażdżącą klęskę, w której zginęli wielki mistrz i ponad 200 braci zakonnych. Historycy w Krakowie, Wilnie i Berlinie do dziś oceniają go bardzo różnie. Pełną opowieść o jego najważniejszym dniu znajdziesz w artykule o bitwie pod Grunwaldem, a szersze tło w historii wojskowej Polski i historii wojskowej Litwy.²

Rodzina i sporny rok urodzenia

Jagiełło był synem Olgierda, wielkiego księcia litewskiego, i jego drugiej żony, księżniczki twerskiej, a więc wnukiem wielkiego władcy Litwy Giedymina. Rodzina matki była prawosławna, a Litwa ojca wciąż oficjalnie pogańska, dorastał więc między dwoma światami.³

Nikt nie zapisał daty jego urodzin i historycy wciąż się spierają. Encyclopedia of Ukraine podaje około 1351 roku, a Norman Davies, jak przytacza Encyclopedia of World Biography, również wskazuje 1351 rok. Od studium Tadeusza Wasilewskiego z 1991 roku polscy genealodzy, tacy jak Jan Nikodem, opowiadają się za datą późniejszą, a Stanisław Sroka, powołując się na ich prace, pisze, że w chwili ślubu w 1386 roku Jagiełło miał około 24 lat, co przesuwa jego narodziny na około 1362 rok.⁴

Wielki książę, wojna domowa i śmierć Kiejstuta, 1377 do 1384

Gdy w 1377 roku zmarł Olgierd, Jagiełło objął po nim tron w Wilnie i dzielił władzę ze stryjem Kiejstutem, który rządził zachodnimi ziemiami, zagrożonymi przez krzyżowców. Najstarszy przyrodni brat Jagiełły szukał pomocy w Moskwie, a Jagiełło odpowiedział tajnymi układami z zakonem krzyżackim, zawartymi po części kosztem stryja.⁵

Gdy Kiejstut dowiedział się o tych układach, pod koniec 1381 roku zajął Wilno, odsunął bratanka od władzy i odesłał go do Witebska. Jagiełło odpowiedział w czerwcu 1382 roku, gdy stryj był zajęty gdzie indziej, odzyskał Wilno, a gdy z pomocą nadciągnęło mu wojsko zakonu, osaczył Kiejstuta pod Trokami. Kiejstut i jego syn Witold trafili do niewoli.⁶

Wkrótce potem Kiejstut zmarł w więzieniu. Polski kronikarz Janko z Czarnkowa pisał, że sam się udusił. William Urban uważa, że najpewniej zamordował go brat Jagiełły, Skirgiełło, a Stanisław Smolka, pisząc w 1920 roku, poszedł za źródłami ruskimi, które za zabójców uznały ludzi samego Jagiełły, i nazwał tę śmierć plamą na jego pamięci.⁷

Pomoc zakonu miała swoją cenę. W traktacie nad Dubissą, zawartym pod koniec października 1382 roku, Jagiełło obiecał Krzyżakom Żmudź po rzekę Dubissę i zgodził się przyjąć chrzest katolicki, ale traktatu nigdy nie ratyfikowano. Witold uciekł z więzienia, w 1383 roku przyjął chrzest i zyskał poparcie zakonu jako rywal do tronu, po czym wybuchła wojna.⁸

Krewo, chrzest i korona, 1385 do 1386

Wyjście z położenia przyszło z Polski. Jej młoda królowa, Jadwiga Andegaweńska, została koronowana w Krakowie w październiku 1384 roku, a panowie małopolscy nie chcieli na króla jej narzeczonego z dzieciństwa, Wilhelma Habsburga. Matka Jagiełły namawiała go do małżeństwa z księżniczką moskiewską i chrztu prawosławnego, on jednak wybrał ofertę polską, która dawała koronę, sojusznika przeciw zakonowi i chrzest Litwy na własnych warunkach.⁹

14 sierpnia 1385 roku w Krewie Jagiełło wystawił akt, który określił warunki. Zobowiązał się przyjąć chrzest katolicki, rozliczyć zobowiązania wynikające z zaręczyn Jadwigi z Wilhelmem i uregulować sporne sprawy terytorialne między Polską a Litwą. Polscy historycy długo odczytywali ten akt jako wcielenie Litwy do Polski, natomiast nowsza historiografia litewska, która potwierdziła autentyczność oryginału przechowywanego w archiwum krakowskiej kapituły katedralnej, widzi w nim umowę małżeńską, a nie traktat unijny.¹⁰

Potem wydarzenia potoczyły się szybko. 15 lutego 1386 roku w Krakowie Jagiełło przyjął chrzest i imię Władysław, a jego brat stryjeczny Witold otrzymał na chrzcie imię Aleksander. Trzy dni później Jagiełło poślubił Jadwigę, a 4 marca został koronowany na króla Polski, pozostając wielkim księciem litewskim.¹¹

Chrzest Litwy

Na początku 1387 roku nowy król wrócił na Litwę, zaczął chrzcić poddanych i ustanowił biskupstwo wileńskie. Encyclopedia of Ukraine właśnie na ten rok datuje oficjalne przyjęcie przez Litwę katolicyzmu.¹²

Długosz opowiada, że król przez wiele dni sam nauczał zasad wiary i modlitw, bo polscy duchowni nie znali litewskiego. Chrystianizacja przez lata pozostawała płytka: na Żmudzi do 1417 roku nie było parafii, na wsi przetrwało pogaństwo, a Krzyżacy nie przestawali przestrzegać dworów Europy, że nawrócenie nie jest tym, czym się wydaje.¹³

Jagiełło i Witold

Rządy na Litwie Jagiełło powierzył bratu Skirgielle, ale bojarzy litewscy woleli Witolda, który zbuntował się i walczył przy wsparciu zakonu. W 1392 roku Jagiełło za pośrednictwem biskupa mazowieckiego zaproponował mu władzę na Litwie i na mocy ugody w Ostrowie Witold został jego namiestnikiem, a w praktyce wielkim księciem. Jūratė Kiaupienė nazywa ją pierwszym udokumentowanym zwycięstwem Witolda w walce o pierwszeństwo.¹⁴

W 1399 roku przyszło nieszczęście. W czerwcu Jadwiga urodziła córkę, a w lipcu zmarły i matka, i dziecko, co postawiło pod znakiem zapytania pozycję Jagiełły jako króla i następstwo tronu. Panowie polscy w sierpniu potwierdzili go na tronie, a w 1402 roku poślubił Annę Cylejską, wnuczkę Kazimierza Wielkiego, ostatniego króla z dynastii Piastów.¹⁵

Akty wileński i radomski z 1401 roku dały Witoldowi dożywotnią władzę nad Litwą z tytułem wielkiego księcia, a Jagiełło zachował tytuł najwyższego księcia. W Horodle 2 października 1413 roku obaj bracia stryjeczni odnowili unię i postanowili, że po Witoldzie Litwa zachowa własnego wielkiego księcia, wybieranego przez króla Polski za radą panów obu państw.¹⁶

Droga do wojny, 1409 do 1410

W maju 1409 roku Żmudź powstała przeciw zakonowi. Sven Ekdahl pisze, że Witold podsycał bunt, a Jagiełło co najmniej go tolerował. Gdy polscy posłowie nie chcieli przyrzec, że Polska pozostanie neutralna w wojnie zakonu z Litwą, wielki mistrz Ulrich von Jungingen postanowił najpierw rozprawić się z Polską i 6 sierpnia 1409 roku wypowiedział Jagielle wojnę.¹⁷

Krótka kampania 1409 roku skończyła się rozejmem i sądem polubownym króla czeskiego Wacława IV, którego wyroku z lutego 1410 roku Polska nie przyjęła. Zakon zyskał sojusz z Zygmuntem Luksemburskim, a Jagiełło rozesłał na dwory Europy listy wyjaśniające swoje racje i spędził zimę na łowach, by nasolić mięsa dla wojska.¹⁸

Zimą sojusznicy postanowili uderzyć wprost na Malbork, stolicę zakonu. W Kozienicach w tajemnicy zbudowano most pontonowy, po którym 30 czerwca 1410 roku wojsko polskie przeprawiło się przez Wisłę pod Czerwińskiem. 2 lipca połączyło się z Litwinami, Rusinami i Tatarami Witolda.¹⁹

Ulrich spodziewał się dwóch osobnych uderzeń i trzymał część armii pod Świeciem. Gdy okazało się, że brody na Drwęcy pod Kurzętnikiem są przeciw niemu umocnione, Jagiełło zamiast forsować rzekę skręcił na wschód, 13 lipca zdobył Dąbrówno i szedł dalej na Malbork.²⁰

Grunwald, 15 lipca 1410: co robił król?

Rankiem 15 lipca obie armie stanęły naprzeciw siebie pod Grunwaldem i Stębarkiem. Król wysłuchał mszy do końca, a jego wojsko czekało w cieniu lasu, podczas gdy Krzyżacy stali w słońcu. Heroldowie przynieśli mu wtedy od wielkiego mistrza dwa nagie miecze, by sprowokować go do bitwy. Sylvain Gouguenheim uważa, że zakon sięgnął po ten sposób, bo upał obracał położenie przeciw niemu. Według Długosza król odpowiedział, że mieczów nieprzyjaciół nie potrzebuje, bo ma ich w swoim wojsku dosyć, a mimo to je przyjął.²¹

Jagiełło nie walczył w szyku. Obserwował bitwę z bliska wraz ze swoją świtą. Gdy rycerz z Miśni, Diepold von Kökeritz, ruszył wprost na niego, królewski sekretarz Zbigniew Oleśnicki strącił go z konia i napastnik zginął. Jerzy Rajman zauważa, że Andrzej Nadolski uznał jedną z kronik bitwy za relację naocznego świadka, który stał tam, skąd dowodził król.²²

Po godzinie walki skrzydło litewskie cofnęło się, a jazda zakonna ruszyła za nim w pościg. Długosz nazywa to ucieczką, ale wielu współczesnych historyków podejrzewa zaplanowany pozorowany odwrót na wzór stepowy. Ekdahl, który opublikował dotyczący tej sprawy list pewnego zaciężnego, opisuje go jako taktycznie umotywowaną pozorowaną ucieczkę, a Gouguenheim, rozważywszy obie wersje, skłania się ku podstępowi.²³

Wielki mistrz poprowadził swój odwód szesnastu chorągwi przeciw polskiemu centrum i zginął wraz z niemal całym dowództwem zakonu. Muzeum Bitwy pod Grunwaldem podaje, że spośród około 250 braci zakonnych zginęło 203, a Ekdahl pisze o ponad 200. Łączne straty są niepewne: Henryk von Plauen twierdził później, że poległo 18 tysięcy chrześcijan, Nadolski szacował straty zakonu na około 8 tysięcy, a Gouguenheim na około 8 tysięcy po obu stronach razem. Równie sporna jest liczebność armii: Andrzej Nadolski liczył około 20 tysięcy Polaków i około 10 tysięcy jazdy litewskiej przeciw około 15 tysiącom ludzi zakonu, a Marian Biskup sądził, że sprzymierzeni mogli mieć nawet 41 tysięcy jeźdźców.²⁴

Komu należy się zasługa, to stary spór. Litewska encyklopedia nazywa Jagiełłę nominalnym wodzem naczelnym, a Vanda Sruogienė oddaje dowództwo na polu bitwy Witoldowi, chwaląc zarazem dyplomację króla i jego łaskawość wobec pokonanych. Polska historiografia szkoły Lewickiego uczyniła z Jagiełły twórcę zwycięstwa, co Smolka w 1920 roku uważał za przesadę.²⁵

Malbork i pokój toruński

Wojsko pozostało na pobojowisku do 17 lipca, jak nakazywał obyczaj, i dotarło pod Malbork dopiero 25 lipca. Do tego czasu Henryk von Plauen zgromadził żywność, ściągnął marynarzy z Gdańska i spalił miasto. Oblegający nie mieli ciężkich dział, a oblężenie zwinięto 19 września. Według niemieckiej biografii narodowej obrona Plauena ocaliła państwo zakonne.²⁶

Na początku sierpnia Plauen proponował za pokój Pomorze, ziemię chełmińską i michałowską, ale Jagiełło odmówił, przekonany, że zakon jest już skończony. Jako pierwszy odstąpił od oblężenia Witold. Polskie zwycięstwo pod Koronowem 10 października powstrzymało posiłki idące do Plauena, lecz większość pruskich miast i zamków wróciła pod władzę zakonu.²⁷

Pierwszy pokój toruński, podpisany 1 lutego 1411 roku, oddał Litwie Żmudź, ale tylko na pewien czas. Poza Żmudzią zakon nie stracił żadnych ziem, więc ziemie utracone przez Polskę na rzecz Krzyżaków w XIV wieku pozostały w ich rękach. Traktat niewiele rozstrzygnął i wkrótce przyszły nowe wojny.²⁸

Kolejne wojny z zakonem

W „wojnie głodowej” 1414 roku Krzyżacy zamknęli się w zamkach i ogołocili Prusy z żywności, więc najeźdźcy pustoszyli kraj bez walnej bitwy. Rozejm z 7 października 1414 roku przeniósł spór przed sobór w Konstancji.²⁹

W Konstancji polscy posłowie występowali przeciw roszczeniom zakonu, a Krzyżacy odpowiadali własną propagandą. Sobór niczego nie rozstrzygnął, a w 1418 roku Jagiełło zwrócił się do papieża i cesarza, by rozsądzili spór.³⁰

Nowa wojna w 1422 roku, zwana golubską od zamku zdobytego przez Polaków, zakończyła się we wrześniu pokojem mełneńskim. Zakon na zawsze zrzekł się Żmudzi, a Polska zyskała tylko Nieszawę, Orłów i Murzynno i zostawiła Pomorze Gdańskie w rękach zakonu.³¹

W tych samych latach husyci czescy ofiarowali Jagielle swoją koronę: od wiosny 1420 roku przez półtora roku zapraszały go na tron cztery poselstwa czeskie. Jagiełło zwlekał z odpowiedzią i korony nigdy nie przyjął, bo panowie z jego otoczenia i duchowieństwo byli przeciwni unii z heretykami, a ofertę przyjął zamiast niego Witold. W 1424 roku Jagiełło wydał edykt przeciw wspieraniu husytów.³²

Korona, uniwersytet i następstwo tronu

26 lipca 1400 roku Jagiełło odnowił Uniwersytet Krakowski, który odrodził się dzięki klejnotom i majątkowi zapisanym mu przez Jadwigę w testamencie, i otworzył go zarówno dla Polaków, jak i dla Litwinów. Król był pierwszym wpisanym do jego metryki, a od 1817 roku uczelnia nosi nazwę Uniwersytetu Jagiellońskiego.³³

Po śmierci Anny Cylejskiej poślubił Elżbietę z Pilicy, która również zmarła przed nim. W 1422 roku, już w podeszłym wieku, ożenił się z litewską księżniczką Zofią Holszańską, która urodziła mu dwóch synów, Władysława i Kazimierza, i obaj zostali później królami. Władysław, koronowany jako dziesięciolatek po śmierci ojca, zginął w walce z Turkami w bitwie pod Warną 10 listopada 1444 roku.³⁴

By zapewnić tron jednemu z synów, Jagiełło musiał kupić zgodę szlachty. Przywilej jedlneński z 4 marca 1430 roku przyznał szlachcie prawa, których domagała się od 1425 roku, i pozostawił wybór między synami mieszkańcom królestwa. Król odnowił go w Krakowie 9 stycznia 1433 roku.³⁵

Ostatnie lata były niespokojne. Gdy w 1430 roku zmarł Witold, Jagiełło najpierw zatwierdził na wielkie księstwo własnego brata Świdrygiełłę, wbrew woli panów polskich. Potem został wciągnięty w walkę polskich możnych ze Świdrygiełłą o Podole, aż w 1432 roku stronnictwo propolskie wyniosło na Litwie Zygmunta Kiejstutowicza.³⁶

Śmierć w Gródku i pogrzeb w Krakowie

Jagiełło zmarł 1 czerwca 1434 roku w Gródku, dziś Horodku pod Lwowem na Ukrainie. Długosz opowiada, że tej wiosny przyszły późne przymrozki, a stary król, jak miał w zwyczaju, poszedł do lasu słuchać słowików, przeziębił się i zmarł.³⁷

Pochowano go w katedrze na Wawelu. Nagrobek, wykuty przed 1431 rokiem w warsztacie o wciąż spornym pochodzeniu, przedstawia go leżącego, w czerwonym marmurze, z koroną, berłem i jabłkiem, o twarzy pooranej zmarszczkami.³⁸

Jak oceniają go historycy

Polscy autorzy spierają się o niego od czasów Długosza, który pisał, że tak gorąco kochał swoją ojczyznę Litwę i krewnych, iż narażał Królestwo Polskie na liczne wojny, ale chwalił jego łaskawość i odnotował, że niemal we wszystkich wojnach odnosił sukcesy. Juliusz Bardach, przytaczany w Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej, nazywa go wybitnym mężem stanu i dowódcą wojskowym, a Jadwiga Krzyżaniakowa i Jerzy Ochmański w biografii króla widzą nawet w pokoju toruńskim chwilę, w której zakon po raz pierwszy przyznał się do przegranej.³⁹

Na Litwie obraz jest ciemniejszy. Sruogienė pisała w 1987 roku, że większość Litwinów wciąż go nie lubi, a pogląd ten utrwalił się w czasie odrodzenia narodowego w XIX wieku, bo jego małżeństwo zapoczątkowało unię z Polską. Pokolenie historyków litewskich, do którego należy Kiaupienė, widzi natomiast w roku 1386 unię dynastyczną dwóch państw.⁴⁰

Pamięć niemiecka długo szła za zakonnym obrazem wojny, w którym Krzyżacy oskarżali Polskę o walkę u boku pogan i schizmatyków. Urban podkreśla głęboką nieufność rycerzy wobec nawrócenia Jagiełły, a Sven Ekdahl, autor hasła o Ulrichu von Jungingenie w Neue Deutsche Biographie, odtworzył wojnę z zakonnych ksiąg żołdu i akt dyplomatycznych.⁴¹

Porównaj go z innymi polskimi wodzami w rankingu największych polskich wodzów, zobacz, gdzie Grunwald plasuje się wśród największych polskich bitew i największych bitew średniowiecza, albo poznaj historię innego króla, który walczył za Polskę: Jana III Sobieskiego.