Bitwa pod Warną 1444: jak Władysław III zginął w szarży na janczarów sułtana

Młody król wyjechał przed swoje szeregi z kilkuset jeźdźcami i ruszył prosto na janczarów otaczających sułtana. Wkrótce jego koń leżał na ziemi, głowę króla ucięto i niesiono ją na drzewcu do Murada II. Tak skończyła się, w burzliwy listopadowy dzień na wybrzeżu Morza Czarnego, ostatnia wielka krucjata średniowiecza, która miała wyprzeć Osmanów z Europy. Warna to punkt zwrotny wojen osmańskich w Europie i późny rozdział dziejów wypraw krzyżowych.²

Dlaczego doszło do bitwy pod Warną?

W 1402 roku Osmanowie niemal upadli po klęsce zadanej im przez Timura pod Ankarą. W latach czterdziestych XV wieku sułtan Murad II odbudował państwo i wznowił marsz na Bałkanach. Papież Eugeniusz IV wezwał do krucjaty, by zatrzymać go, zanim wedrze się głębiej w Europę.³

Krucjata znalazła swojego króla w Władysławie III, synu Władysława Jagiełły, który w 1434 roku jako dziesięciolatek odziedziczył tron polski. W 1440 roku przeciwna Habsburgom część węgierskiej szlachty wybrała go na króla Węgier, gdzie panował jako Ulászló I, i przez dwa lata walczył ze stronnikami owdowiałej królowej Elżbiety, aż do ugody w grudniu 1442 roku. Jego najlepszym żołnierzem był Jan Hunyadi (János Hunyadi), wojewoda siedmiogrodzki i kapitan Belgradu, szlachcic, który sam doszedł do znaczenia, poznał husycki sposób walki i zbudował trzon wojska zaciężnego.⁴

Jesienią 1443 roku Hunyadi i król przeprowadzili przez Dunaj ponad 30 tysięcy ludzi w wyprawie, którą Węgrzy pamiętają jako „długą kampanię”. Zdobyli Nisz i Sofię i weszli w przełęcze Bałkanu. Źródła chrześcijańskie mówią, że w grudniu zawróciły ich mróz i głód; tradycja osmańska, jak przedstawia ją turecki historyk Halil İnalcık, przypisuje zasługę sułtanowi, który stawił opór na przełęczy pod Złaticą. Tak czy inaczej, armia wróciła do Budy na początku 1444 roku, witana w całej Europie jak bohaterowie.⁵

Zerwany pokój 1444 roku

Murad miał własne powody, by szukać pokoju. Emirat Karamanu zagrażał jego ziemiom w Anatolii, a İnalcık dodaje bunt w Albanii pod wodzą Skanderbega i śmierć syna sułtana, Alaeddina Alego, w Amasyi. Sułtan zaproponował korzystne warunki. 12 czerwca 1444 roku posłowie zawarli w Edirne, europejskiej stolicy Osmanów, pokój na dziesięć lat: Serbia miała wrócić do swego despoty, Jerzego Brankovicia, wraz z twierdzami nad Dunajem.⁶

Potem sułtan zrobił coś, na co zdobywało się niewielu władców. W sierpniu 1444 roku, przed janczarami i dowódcami, zrzekł się tronu na rzecz dwunastoletniego syna, Mehmeda II, i wyjechał do Anatolii. Stronnictwu wojennemu na Węgrzech chłopiec na tronie i traktat, który zostawiał Osmanów w Europie, wydały się okazją, a nie rozwiązaniem.⁷

4 sierpnia w Segedynie Władysław wydał manifest zapowiadający dalszą wojnę, a legat papieski, kardynał Julian Cesarini, zwolnił go z przysięgi złożonej niewiernym. Flota papieska, wenecka i burgundzka, licząca około dwudziestu galer, płynęła już ku Dardanelom, by nie dopuścić do powrotu sułtana z armią anatolijską do Europy. Jak dokładnie król zaprzysiągł pokój i czy wiedział o każdej przysiędze złożonej w jego imieniu, wciąż jest przedmiotem sporu: polski historyk Stanisław A. Sroka streszcza długą dyskusję Oskara Haleckiego, Jana Dąbrowskiego i Węgra Pála Engela, który uważał, że Hunyadi sam ratyfikował traktat w Waradynie, odgrywając swego rodzaju komedię.⁸

Dla Osmanów sprawa była prosta. Chrześcijanie zaprzysięgli pokój i zerwali go po kilku tygodniach. Olejnik zauważa, że Murad oznajmił potem dowódcom floty chrześcijańskiej, że rusza na wiarołomnego króla, a Sroka odnotowuje, że późniejsi autorzy wielokrotnie oskarżali Władysława o krzywoprzysięstwo.⁹

Marsz nad Morze Czarne

Armia, która wyruszyła, była znacznie mniejsza od planowanej. Krzyżowcy przeprawili się przez Dunaj pod Orszową między 18 a 22 września 1444 roku i ruszyli na wschód jego prawym brzegiem. Olejnik liczy około 16 tysięcy ludzi, głównie Węgrów i Siedmiogrodzian, z zaledwie kilkuset Polakami; pod Nikopolis dołączył hospodar wołoski Wład Diabeł z około 4 tysiącami jeźdźców. Despota serbski, jak zauważa Olejnik, właśnie odzyskał kraj na mocy traktatu i został w domu.¹⁰

Krzyżowcy spalili przedmieścia Nikopolis, potem skręcili na południowy wschód i zdobyli szturmem osmańskie twierdze Szumen i Prowadię. Tam dotarła do nich wieść, że plan zawiódł. Galery nie zamknęły cieśnin: Murad wrócił, a jego wielki wezyr Halil Pasza, jak pisze İnalcık, nalegał, by to on, a nie chłopiec na tronie, poprowadził armię. Sułtan przeprawił się do Europy z wojskami anatolijskimi, według Olejnika na wynajętych statkach genueńskich, i maszerował z Edirne na północ z połączoną armią obu części imperium.¹¹

9 listopada krzyżowcy stanęli na zachód od Warny, z Morzem Czarnym za plecami, bagnistym Jeziorem Warneńskim po lewej i zalesionymi wzgórzami po prawej. Tego wieczoru pojawiły się pierwsze oddziały osmańskie. Nie było drogi na południe ani floty, która mogłaby zabrać wojsko. Według Olejnika Hunyadi opowiedział się za bitwą, a chory król i kardynał przystali na to.¹²

Armie i dowódcy pod Warną

Krzyżowcy. Współcześni historycy oceniają armię chrześcijańską na nieco poniżej 20 tysięcy ludzi (Karol Olejnik) albo około 20 tysięcy (Sroka). Miała ciężką jazdę węgierską i polską, lekką jazdę wołoską, czeską piechotę zaciężną i tabor wozów bojowych z lekkimi działami, husycką metodę, którą przejął Hunyadi. Formalnie dowodził król, faktycznie Hunyadi.¹³

Osmanowie. Olejnik szacuje armię Murada na 50 do 55 tysięcy, Sroka na około 60 tysięcy; kronikarze piszący o 100 tysiącach i więcej przesadzali. W centrum stało kilka tysięcy janczarów, piechoty sułtańskiej rekrutowanej spośród niewolników, za palisadą i rowami, a wśród nich sułtan ze swoją gwardią konną. Regularna jazda Rumelii, czyli europejskich prowincji, stała na prawym skrzydle; jazda anatolijska pod wodzą bejlerbeja Karadży, na lewym. Nieregularni najeźdźcy, konni akıncı i piesi azabowie, czekali na wzgórzach.¹⁴

Hunyadi ustawił armię w szeroki łuk, plecami do miasta. Według Olejnika lewe skrzydło, niemal połowę armii, tworzyła jazda siedmiogrodzka i węgierska pod wodzą Michała Szilágyiego; w centrum stały chorągiew królewska i chorągiew św. Jerzego pod dowództwem króla; prawe skrzydło, u stóp wzgórz, tworzyły chorągwie biskupie, krzyżowcy Cesariniego i Wołosi pod wodzą biskupa Waradynu Jana Dominisa.¹⁵

Przebieg bitwy

Przez kilka godzin armie obserwowały się nawzajem. Potem, jak piszą Olejnik i Sroka, nad polem przeszła gwałtowna burza i potargała chorągwie chrześcijan, w czym kronikarz Jan Długosz widział później znak, że żywioły pomagały niewiernym. Nieregularne oddziały osmańskie zeszły ze wzgórz na prawe skrzydło krzyżowców. Ciężka jazda dwa razy je odrzuciła, ale za każdym razem rozluźniała szyk, aż jazda anatolijska Karadży uderzyła na nią w otwartym polu. Prawe skrzydło pękło; wielu uciekinierów utonęło w bagnach albo zginęło w ucieczce.¹⁶

Krzyżowcy się otrząsnęli. Król i Hunyadi poprowadzili centrum na Anatolijczyków, rozbili ich i zabili Karadżę. Potem Hunyadi uderzył na jazdę rumelijską, która atakowała Siedmiogrodzian na lewym skrzydle, i także ją odparł. Britannica w biogramie Hunyadiego pisze po prostu, że jego oddziały rozproszyły jazdę turecką. W tej chwili, według samych Osmanów, w obozie sułtana zapanowało zwątpienie: İnalcık pisze, że węgierska ciężka jazda podeszła blisko kwatery Murada, a jego dowódcy musieli powstrzymać go przed opuszczeniem pola, a anonimowa kronika osmańska ukazuje sułtana modlącego się o zwycięstwo.¹⁷

Dlaczego krzyżowcy przegrali pod Warną?

Aby wygrać, krzyżowcy musieli jeszcze rozbić janczarów i gwardię sułtana, które nie weszły dotąd do walki. Ich jazda była rozproszona i zmęczona. Wbrew radzie Hunyadiego, jak podaje Britannica, i bez porozumienia z nim, jak pisze Sroka, król poprowadził swój hufiec nadworny na osmańskie centrum; Olejnik ocenia te siły na około 500 ludzi. Britannica nazywa to pochopną próbą pojmania sułtana; Olejnik przypuszcza, że dwudziestoletni król sądził, iż zadaje cios kończący bitwę.¹⁸

Janczarzy przyjęli szarżę chmurą strzał zza wielkich tarcz. Rycerze wdarli się w czworobok, ale za nimi nie poszła w wyłom masa jazdy i piechota zamknęła się wokół nich. Koń króla, ranny, zrzucił go. Janczar, którego tradycja osmańska przywoływana przez Srokę nazywa Kodża Hyzyrem, uciął mu głowę i zaniósł ją Muradowi, a potem wystawiono ją na kopii. Sroka dodaje, że sułtan kazał ją zakonserwować w miodzie i wysłać do Bursy.¹⁹

Widok głowy przesądził o losie krucjaty. Hunyadi próbował zebrać rozproszone oddziały, ale wracała już jazda osmańska, która wcześniej uciekła, i armia chrześcijańska rzuciła się do ucieczki pod osłoną nocy, na bezdroża Dobrudży. Hunyadi uszedł na północ z niewielką grupą. Kardynał Cesarini zginął w ucieczce, a wielu Polaków i Węgrów trafiło do niewoli, która trwała latami.²⁰

Straty: ilu ludzi zginęło pod Warną?

Nikt ich nie policzył. Andrzej de Palatio, uczestnik bitwy, który wysłał relację do kurii papieskiej, napisał, że armia królewska straciła czwartą część stanu; na tej podstawie Olejnik szacuje straty na około 5 tysięcy zabitych i jeńców, a Sroka ocenia straty krzyżowców na około 4 tysiące. Britannica podaje znacznie wyższe straty chrześcijan, 20 tysięcy, czyli niemal całą armię. Straty osmańskie są nieznane; Olejnik przypuszcza, że wyniosły około 10 tysięcy.²¹

Co stało się po bitwie pod Warną?

Dla Osmanów Warna ocaliła Rumelię. Zwycięstwo ogłoszono w całym świecie islamu, pisze İnalcık, i kryzys 1444 roku minął. Murad wrócił na odpoczynek, ale w 1446 roku wielki wezyr wezwał go z powrotem i sułtan znów objął tron; w 1448 roku po raz kolejny pobił Hunyadiego w trzydniowej bitwie na Kosowym Polu, od 17 do 20 października.²²

Polsce i Węgrom Warna zostawiła puste trony. Polska czekała trzy lata na nowego króla, brata Władysława, Kazimierza, koronowanego w 1447 roku. Nie obawiając się już armii z Zachodu, pisze Britannica, Osmanowie wzmocnili władzę nad greckimi despotami Peloponezu, którzy poparli krucjatę, zdobyli Konstantynopol w 1453 roku i do 1459 roku wchłonęli Serbię. Obrona Belgradu przez Hunyadiego w 1456 roku dała Węgrom to, co Britannica nazywa długim okresem niespokojnego pokoju, zakończonym pod Mohaczem w 1526 roku.²³

Czy Władysław III przeżył Warnę? Legenda zaginionego króla

Ciała króla nigdy nie zidentyfikowano, a jego grobowiec w katedrze na Wawelu jest pusty. Ta luka zrodziła legendę. Przez lata pojawiali się samozwańcy podający się za ocalałego króla, jeden z nich w Poznaniu w 1459 roku. Późniejsza opowieść, wywodzona z listu franciszkanina z 1452 roku, kazała Władysławowi żyć jako pokutnik na Maderze, a pewien współczesny autor uczynił go nawet ojcem Krzysztofa Kolumba. Sroka uznaje te teorie za dzieło amatorów, którzy pomijają liczne kroniki osmańskie odnotowujące śmierć króla w bitwie.²⁴

Polacy pamiętają go jako Władysława Warneńczyka, młodego króla, który zginął za chrześcijaństwo. W Polsce i na Węgrzech pamięć o nim zawsze mieszała się z zarzutem zerwania zaprzysiężonego pokoju i z pytaniem, czy jego szarża nie zaprzepaściła bitwy, którą Hunyadi mógł jeszcze wygrać.²⁵

Znaczenie bitwy pod Warną

Według Britanniki Warna zakończyła wysiłki Europy, by ocalić Konstantynopol, otworzyła drogę do jego zdobycia i była ostatnią wspólną wyprawą, która miała wyprzeć Turków z Europy, aż do XIX wieku. Ocena Olejnika jest surowsza dla krzyżowców: bitwę przegrał król swoją szarżą, ale klęska była prawdopodobna od chwili, gdy armia zbyt mała, wyruszająca zbyt późno w roku, bez serbskich sojuszników i bez skutecznej floty, wyruszyła z fantastycznym celem dotarcia do Edirne. Osmanom, jak pisze Britannica, Warna pozwoliła utrwalić i rozszerzyć panowanie na Bałkanach.²⁶

Gdzie rozegrała się bitwa pod Warną i czy można odwiedzić pole bitwy?

Pole bitwy leży w zachodniej części dzisiejszego miasta Warna w północno-wschodniej Bułgarii. Obejmuje je Park-Muzeum Braterstwa Broni „Władysław Warneńczyk”, oddział Narodowego Muzeum Historii Wojskowości. Symboliczne mauzoleum króla, zbudowane na jednym z dwóch starożytnych kurhanów trackich, otwarto 4 sierpnia 1935 roku; budynek muzeum oddano do użytku 21 września 1964 roku. Muzeum wskazuje jeden z kurhanów trackich w okolicy jako stanowisko dowodzenia Murada podczas bitwy.²⁷

Miejsce upamiętniono znacznie wcześniej. Urszula Kaczmarek wiąże pierwszy polski pomnik z wojną krymską: w 1856 roku polscy żołnierze z dywizji Władysława Zamoyskiego, sformowanej na tę wojnę, postawili granitowy obelisk na kopcu w domniemanym miejscu śmierci króla. Obelisk później zaginął. Dziś w parku stoją też pomnik Hunyadiego i symboliczne sarkofagi z herbami narodów, których żołnierze polegli w bitwie: Bułgarów, Węgrów, Chorwatów, Polaków, Czechów, Wołochów i innych.²⁸