Bitwa pod Rovinami 1395: Mircza Stary przeciw sułtanowi Bajazydowi

Pod koniec XIV wieku Imperium Osmańskie parło na północ przez Bałkany. Po bitwie na Kosowym Polu w 1389 roku Turcy zajęli Bułgarię, w 1393 roku zdobywając jej stolicę, Tyrnowo, a ich zagony przekraczały Dunaj i wpadały na Wołoszczyznę. Hospodar wołoski Mircza Stary uderzył na bazę najeźdźców, w kronikach osmańskich zwaną Karınovası, w ramach szerszej ofensywy organizowanej przez króla Węgier Zygmunta Luksemburczyka. Sułtan Bajazyd I ruszył na północ, by go ukarać.²

Bitwa bez stałej nazwy i daty

„Roviny” nie leżą na żadnej mapie. Historyk Alexandru Madgearu wyjaśnia, że było to serbskie słowo oznaczające „urwisko” lub „rów”, użyte do opisu pola bitwy. Ilona Czamańska z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu odczytuje je jako „na rowinach”, czyli „w szańcach”, i umieszcza walkę prawdopodobnie w pobliżu wołoskiej stolicy Argeş i nad rzeką tej samej nazwy; Madgearu lokuje ją gdzieś na drodze z Turnu Măgurele nad Dunajem do Curtea de Argeş.³

Równie niepewna jest data. Powszechnie przyjętą datę 17 maja 1395 roku, przekonuje Czamańska, trzeba traktować umownie: to data śmierci Konstantyna Dragasza, a nie wiadomo, czy zginął w dniu bitwy, czy później. Jedno ze źródeł osmańskich mówi nawet o walkach trwających tydzień. Madgearu natomiast nie widzi poważnych powodów, by odrzucać datę 10 października podaną przez jeden z latopisów serbskich, i umieszcza bitwę jesienią 1394 roku. Rocznica w naszym kalendarzu trzyma się daty umownej.⁴

Co widzieli kronikarze

Nie zachowała się żadna relacja naocznego świadka, a źródła sobie przeczą. Żywot serbskiego despoty Stefana Lazarevicia, spisany w pierwszej połowie XV wieku przez Konstantyna Kosteneckiego, mówi, że Bajazyd przeszedł Dunaj, starł się z „wielkim i samodzierżawnym wojewodą Janem Mirczą” i że przelano „niewymownie wiele krwi”. Polegli królewicz Marko i Konstantyn Dragasz, serbscy władcy, którzy jechali z sułtanem jako niechętni lennicy; Marko miał się modlić, by Bóg dopomógł chrześcijanom, choćby sam miał zginąć pierwszy.⁵

Anonimowa kronika bułgarska opisuje tyle połamanych kopii, że od strzał nie było widać nieba, rzekę krwi i przerażonego samego Bajazyda. Ale w tym samym fragmencie sułtan osadza w Wołoszczyźnie swojego władcę, Mircza ucieka na stronę węgierską, a Bajazyd bierze do niewoli i zabija bułgarskiego cara Iwana Szyszmana. Bizantyński historyk Laonikos Chalkokondyles opisuje inną wojnę: Mircza wysłał kobiety i dzieci w góry pod Braszowem i nękał osmańskie kolumny z dębowych lasów, aż Bajazyd zamknął się w obozie warownym i przeprawił z powrotem przez Dunaj.⁶

Kronikarze osmańscy, piszący wiele pokoleń później, opisują zaciętą bitwę zakończoną poddaniem się Mirczy i opłatą haraczu. Jeden z nich, Oruç, opowiada, jak wezyr kazał nocą przy pochodniach zebrać poległych muzułmanów i wrzucić ich do rzeki, tak że o świcie Mircza zobaczył na polu tylko własnych zabitych i się przeraził. Czamańska przestrzega, że kroniki te miały sławić sułtanów i odzwierciedlają Wołoszczyznę z drugiej połowy XV wieku.⁷

Kto wygrał?

Historiografia rumuńska długo uznawała Roviny za bezsporne zwycięstwo Mirczy, po części za sprawą skróconej wersji siedemnastowiecznego kronikarza Mihaia Moxy, w której Bajazyd traci całą armię. Madgearu wciąż ocenia, że bitwę wygrał Mircza. Czamańska jest ostrożniejsza. Obie armie poniosły ciężkie straty, konkluduje, ale rozeszły się, zachowując zdolność bojową. Bajazyd był dość silny, by zdobyć potem Nikopol i zlikwidować carstwo bułgarskie, a Mircza wycofał się do Siedmiogrodu i połączył siły z Zygmuntem.⁸

Na samej Wołoszczyźnie Mircza stracił stolicę. Grupa bojarów, przychylnych pokojowi z Turkami, poparła rywala, Vlada zwanego Uzurpatorem. Mircza zawarł 7 marca 1395 roku sojusz z Zygmuntem w Braszowie, a armia węgierska pomogła mu odbić twierdzę Turnu, czyli Mały Nikopol, lecz w maju 1395 roku Bajazyd uderzył ponownie. Pełnię władzy Mircza odzyskał dopiero w grudniu 1396 roku, z pomocą węgierską. Tamtej jesieni wielką krucjatę Zygmunta rozbił Bajazyd pod Nikopolis.⁹

Polski przypis

Vlad szukał opieki w Krakowie. Ponieważ Wołoszczyzna była formalnie lennem Andegawenów, po śmierci królowej Węgier Marii w 1395 roku zwrócił się do jej siostry, królowej Polski Jadwigi, i jej męża Władysława Jagiełły. Jego dokument hołdowniczy wystawiono w Argeş 28 maja 1396 roku. Czamańska nie znajduje żadnych podstaw dla twierdzenia, że to Polacy osadzili Vlada na tronie: poza przyjęciem dokumentu polska para królewska nie zrobiła dla niego zupełnie nic.¹⁰