Wojna koreańska 1950 do 1953

Wojna pochłonęła miliony ofiar, w większości Koreańczyków, i zostawiła niemal tę samą granicę, od której się zaczęła. Amerykanie często nazywają ją zapomnianą wojną, w Pekinie to wojna przeciw amerykańskiej agresji i w obronie Korei, a w Pjongjangu Ojczyźniana Wojna Wyzwoleńcza. Ta strona opisuje jej przyczyny, strony, zwroty frontu, dowódców, koszt i sposób, w jaki każda ze stron ją pamięta, a także zbiera nasze artykuły o jej bitwach.²

Przyczyny: podzielony kraj

Japonia rządziła Koreą od 1910 roku aż do swojej klęski w II wojnie światowej. W sierpniu 1945 roku Związek Radziecki i Stany Zjednoczone uzgodniły, że wojska radzieckie przyjmą kapitulację Japończyków na północ od 38. równoleżnika, a amerykańskie na południe od niego; linia ta miała być tymczasowa. Strefę południową opisuje nasz artykuł o amerykańskim rządzie wojskowym w Korei w latach 1945 do 1948.³

Żadne z mocarstw okupacyjnych nie godziło się na zjednoczenie na warunkach drugiego. Wspólna komisja amerykańsko-radziecka nie osiągnęła niczego, a wybory pod nadzorem ONZ odbyły się w 1948 roku tylko na południu, gdzie prezydentem Republiki Korei został Syngman Rhee. Na północy proklamowano komunistyczną Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną z Kim Ir Senem na czele, wspieraną przez Związek Radziecki. Wojska radzieckie opuściły północ pod koniec 1948 roku, a amerykańskie południe w 1949 roku.⁴

Oba rządy rościły sobie prawo do całego półwyspu. Britannica i historia kampanii armii amerykańskiej zgodnie piszą, że gdy dywersja, partyzantka i rajdy graniczne nie obaliły Południa, Północ postanowiła zjednoczyć Koreę siłą. Stalin odmówił Kimowi w 1949 roku, ale po jego wizycie w Moskwie w marcu i kwietniu 1950 roku zgodził się na inwazję; Związek Radziecki dostarczył broń, a Chiny zwolniły ze swojej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej koreańskich weteranów. Historycy badający archiwa radzieckie wciąż spierają się, czyja była inicjatywa, Stalina czy Kima.⁵

Około 4 rano 25 czerwca 1950 roku Koreańska Armia Ludowa przekroczyła 38. równoleżnik w kilku miejscach, kierując główne uderzenie na Seul, który padł 28 czerwca. Radio w Pjongjangu ogłosiło, że to Południe zaatakowało pierwsze, a armia północna przeszła do kontrataku; Komisja ONZ do spraw Korei odnotowała, że prezydent i minister spraw zagranicznych Korei Południowej nazwali to twierdzenie całkowicie fałszywym.⁶

Strony wojny

Rada Bezpieczeństwa ONZ wezwała do przerwania ognia 25 czerwca, a 27 czerwca zaleciła państwom członkowskim pomoc Korei Południowej w odparciu ataku; Związek Radziecki, który mógł zawetować obie rezolucje, bojkotował wtedy obrady Rady. Truman skierował do walki amerykańskie lotnictwo i marynarkę, a potem wojska lądowe, które zaczęły lądować 1 lipca.⁷

7 lipca Rada poprosiła Stany Zjednoczone o wyznaczenie dowódcy i Truman mianował generała armii Douglasa MacArthura; 14 lipca prezydent Rhee podporządkował siły południowokoreańskie Dowództwu ONZ. Britannica liczy 16 państw, które wysłały wojsko, tę samą liczbę wymienił w 1953 roku Eisenhower, a historia służby medycznej armii USA 22 państwa, które dostarczyły wojska lądowe, lotnictwo, okręty lub pomoc medyczną.⁸

Największy ciężar wojny lądowej poniosła Korea Południowa. Według armii amerykańskiej w sierpniu 1951 roku siły lądowe ONZ pod dowództwem 8. Armii liczyły 549 224 żołnierzy: 268 320 w armii Republiki Korei, 248 320 żołnierzy armii i piechoty morskiej USA oraz 32 874 z siedemnastu innych państw. Wielka Brytania wysłała w sierpniu 1950 roku z Hongkongu 27. Brygadę, która walczyła nad rzeką Naktong, a od lipca 1951 roku jej jednostki służyły w 1. Dywizji Wspólnoty Narodów; w Korei służyło około 60 000 Brytyjczyków.⁹

Po drugiej stronie do Koreańskiej Armii Ludowej dołączyły w październiku 1950 roku wojska chińskie, które według oficjalnej wersji Pekinu przekroczyły Jalu na prośbę Korei Północnej. Nazywano je oficjalnie Chińskimi Ochotnikami Ludowymi i pod tą nazwą występują w układzie rozejmowym, choć były to jednostki chińskiej armii; brytyjskie National Army Museum pisze na przykład o interwencji Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej.¹⁰

Związek Radziecki uzbrajał i szkolił armię północnokoreańską, a gdy ta w październiku 1950 roku się wycofywała, z jej ostatnimi dywizjami szli na północ radzieccy doradcy i oddziały obrony przeciwlotniczej. Stalin zgodził się zapewnić Chinom wsparcie lotnicze i od listopada 1950 roku nad Północą walczyły z lotnictwem ONZ radzieckie odrzutowce MiG-15, pilotowane przez Chińczyków, a według Britanniki niekiedy także przez pilotów radzieckich.¹¹

Przebieg wojny

Inwazja i przyczółek pusański, czerwiec do września 1950

Armia południowokoreańska, mniejsza i bez czołgów oraz samolotów bojowych, nie zdołała powstrzymać inwazji, a dywizje amerykańskie rzucane z Japonii do walki małymi częściami także musiały się cofać. 1 sierpnia amerykańska 8. Armia generała porucznika Waltona Walkera wycofała się na ostatnią linię obrony wokół portu Pusan, na przyczółek liczący około 75 mil z północy na południe, gdzie wojska południowokoreańskie, amerykańskie i świeżo przybyłe brytyjskie utrzymały się przez sierpień i początek września.¹²

Inczon i marsz nad Jalu, wrzesień do listopada 1950

MacArthur odpowiedział desantem daleko za linią frontu, w Inczonie, porcie Seulu, czego prawie nikt inny w łańcuchu dowodzenia nie popierał: tory wodne pełne były mielizn, a różnica pływów sięgająca 35 stóp zostawiała na lądowanie tylko krótkie okna. 15 września 1950 roku 1. Dywizja Piechoty Morskiej zajęła wyspę Wolmi, a potem Inczon, w operacji z udziałem blisko 70 000 ludzi i 230 okrętów z siedmiu marynarek. 16 września 8. Armia wyrwała się z przyczółka, 26 września obie grupy spotkały się koło Suwonu, a do 28 września odbito Seul. Szczegóły opisuje nasz artykuł o desancie pod Inczonem.¹³

Cel wojny ONZ rozszerzono wtedy z przywrócenia Korei Południowej na zajęcie Północy: wojska południowokoreańskie przekroczyły 38. równoleżnik 1 października, amerykańskie 7 października, Zgromadzenie Ogólne ONZ poparło dążenie do zjednoczenia Korei, a 19 października padł Pjongjang. Pułk południowokoreański dotarł do Jalu w miejscowości Ch'osan 26 października, a wojska amerykańskie w Hyesanjin 21 listopada. Chiny ostrzegały, że wkroczą do wojny.¹⁴

Wejście Chin, październik 1950 do stycznia 1951

Desant pod Inczonem i rozpad armii północnokoreańskiej zaniepokoiły Mao Zedonga i Stalina; Kim Ir Sen błagał obu o bezpośrednią pomoc wojskową, a Stalin zgodził się wesprzeć chińską interwencję lotnictwem. Chińskie oddziały, maszerujące nocą i ukrywające się za dnia, starły się z wojskami ONZ po raz pierwszy pod koniec października, a w ciągu dziesięciu dni od 1 listopada rozpoznano dwanaście chińskich dywizji. Dowództwo ONZ nie doceniło ich siły i 24 listopada rozpoczęło ofensywę, która według MacArthura miała zakończyć wojnę.¹⁵

Chińskie przeciwnatarcie spadło kilka dni później. Na zachodzie rozbiło południowokoreański II Korpus; odwody, które Walker rzucił w lukę, w tym 1. Dywizja Kawalerii, Brygada Turecka i dwie brygady brytyjskie, nie zdołały go zatrzymać, a 8. Armia wycofała się na południe za rzekę Czongczon i opuściła Pjongjang. Amerykańska 2. Dywizja Piechoty musiała się wycofywać pod ogniem na południe od Kunu-ri, co armia USA zapamiętała jako przejście przez ogień pod Kunu-ri (Kunu-ri gauntlet); 30 listopada jej saperzy osłaniali odwrót przed, jak pisze Stars and Stripes, pięcioma chińskimi dywizjami. Walki opisuje nasz artykuł o bitwie nad rzeką Czongczon.¹⁶

Na północnym wschodzie wojska chińskie okrążyły pułki amerykańskiej 1. Dywizji Piechoty Morskiej na górskiej drodze nad zbiornik Changjin (Czosin), przy mrozie dochodzącym do minus 25 stopni Fahrenheita, czyli około minus 32 stopni Celsjusza. Generał dywizji Oliver P. Smith ściągnął je do Hagaru-ri i od 6 grudnia dywizja przebijała się do Hungnamu, wspierana przez lotnictwo i zrzuty. Oxford Companion to American Military History podaje 4400 strat bojowych wśród około 15 000 żołnierzy piechoty morskiej, niemal wszystkich z odmrożeniami, oraz być może 25 000 zabitych Chińczyków. Dla Chin bitwa pomogła wyprzeć wojska ONZ z północno-wschodniej Korei, dla ONZ był to odwrót z walką, który ocalił dywizję. Więcej w naszym artykule o bitwie nad zbiornikiem Changjin.¹⁷

Między 11 a 24 grudnia 173 statki i okręty ewakuowały X Korpus z Hungnamu i dwóch mniejszych portów: według armii USA około 105 000 żołnierzy i ponad 98 000 cywilów, według National Army Museum ponad 100 000 żołnierzy i 90 000 cywilów z samego Hungnamu. Wojska chińskie i północnokoreańskie przekroczyły następnie 38. równoleżnik i na początku stycznia 1951 roku ponownie zajęły Seul.¹⁸

Z powrotem na 38. równoleżnik, 1951

Generał porucznik Matthew Ridgway, który w grudniu objął 8. Armię, ustabilizował front i podniósł morale wojsk ONZ. Od 25 stycznia jego oddziały znów ruszyły naprzód i w połowie marca odbiły Seul. 11 kwietnia Truman odwołał MacArthura, który publicznie domagał się rozszerzenia wojny na Chiny; zastąpił go Ridgway, a 8. Armię objął James Van Fleet. Chińskie ofensywy wiosenne z kwietnia i maja zatrzymano pod Kapyong i nad rzeką Imjin, gdzie od 22 do 25 kwietnia główną linię utrzymywała brytyjska 29. Brygada, a w połowie czerwca linia ONZ biegła już w większości na północ od 38. równoleżnika.¹⁹

Rozmowy i walki, 1951 do 1953

Obie koalicje doszły do wniosku, że żadna nie wygra całkowicie za możliwą do przyjęcia cenę. 10 lipca 1951 roku w Kaesongu rozpoczęły się rokowania rozejmowe, przeniesione później do Panmundżomu, a Mao według Britanniki zatwierdził strategię utrzymywania linii z tuneli i bunkrów oraz wykrwawiania sił ONZ nocnymi atakami. Gdy w sierpniu rozmowy zerwano, ograniczone natarcia Van Fleeta zdobyły do października Krwawy Grzbiet i Grzbiet Złamanych Serc.²⁰

Przez następne dwa lata front prawie się nie przesuwał: trwała wojna patroli, artylerii, nalotów i kosztownych szturmów na wzgórza takie jak Biały Koń, Old Baldy czy Wzgórze Trójkątne. Według Britanniki same bitwy jesieni 1952 roku kosztowały 8. Armię 10 000 ludzi, a Chińczyków 15 000.²¹

Główną przeszkodą w zawarciu rozejmu był los jeńców: prawie połowa przetrzymywanych przez ONZ, a wśród Chińczyków trzy czwarte, nie chciała wracać pod rządy komunistów, a ONZ odmówiło odesłania ich siłą. Po śmierci Stalina 5 marca 1953 roku kierownictwo radzieckie uznało, że wojnę trzeba zakończyć, i Chiny przyjęły zasadę dobrowolnej repatriacji. W czerwcu Rhee, przeciwny każdemu rozejmowi pozostawiającemu Koreę podzieloną, pozwolił odejść na wolność około 27 000 koreańskich jeńców przetrzymywanych przez jego siły, a Chiny odpowiedziały ostatnią ofensywą przeciw liniom południowokoreańskim.²²

Bitwy wojny koreańskiej

Nasze artykuły o bitwach tej wojny zebraliśmy poniżej w kolejności chronologicznej. Długą historię walk na półwyspie, od wojny Imjin po Czosin, przedstawia nasz przewodnik po bitwach Korei.

1. 1950
   Desant pod Inczhonem, 1950Organizacja Narodów Zjednoczonych (USA i sojusznicy) kontra Korea Północna

   We wrześniu 1950 roku generał MacArthur wysadził siły ONZ w Inczonie, daleko za liniami północnokoreańskimi. Ryzykowny desant odwrócił bieg wojny koreańskiej.

   
2. 1950
   Bitwa nad rzeką Czhongczhon, 1950Dowództwo ONZ (8. Armia USA) kontra Chiny (Chińscy Ochotnicy Ludowi)

   25 listopada 1950 roku chińska XIII Grupa Armii uderzyła na amerykańską 8. Armię nad rzeką Czongczon. W ciągu tygodnia marsz ONZ ku Jalu zamienił się w odwrót.

   
3. 1950
   Bitwa nad zbiornikiem Changjin, 1950ONZ (piechota morska i armia USA; brytyjscy Royal Marines) kontra Chińska Republika Ludowa

   Okrążeni przez około 120 000 Chińczyków w trzaskającym mrozie marines nie poddali się, tylko przebili przez góry do portu Hungnam. Strategicznie wygrały Chiny.

   

Oś czasu

1. 1910
   Japonia przejmuje Koreę i rządzi nią aż do swojej klęski w 1945 roku.²³
2. 1945
   Wojska radzieckie i amerykańskie przyjmują kapitulację Japończyków na północ i na południe od 38. równoleżnika.²⁴
3. 1948
   Na południu powstaje Republika Korei z Syngmanem Rhee, na północy Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna z Kim Ir Senem.²⁵
4. 1950
   25 czerwca: wojska północnokoreańskie przekraczają 38. równoleżnik; 27 czerwca: Rada Bezpieczeństwa ONZ zaleca państwom członkowskim pomoc Korei Południowej.²⁶
5. 1950
   15 września: desant ONZ pod Inczonem; do 28 września odbito Seul, 19 października zajęto Pjongjang.²⁷
6. 1950
   Koniec października i listopad: do wojny wkraczają Chiny; armie ONZ cofają się znad rzeki Czongczon i zbiornika Changjin.²⁸
7. 1950
   11 do 24 grudnia: X Korpus i dziesiątki tysięcy cywilów zostają ewakuowani drogą morską z Hungnamu.²⁹
8. 1951
   Styczeń: wojska chińskie i północnokoreańskie ponownie zajmują Seul; w marcu odbijają go wojska ONZ.³⁰
9. 1951
   11 kwietnia: Truman odwołuje MacArthura; 22 do 25 kwietnia: bitwy pod Kapyong i nad Imjin.³¹
10. 1951
    10 lipca: w Kaesongu rozpoczynają się rokowania rozejmowe.³²
11. 1953
    5 marca: umiera Stalin; Chiny wkrótce zgadzają się na dobrowolną repatriację jeńców.³³
12. 1953
    27 lipca: podpisanie rozejmu w Panmundżomie; przerwanie ognia wchodzi w życie o 22.³⁴

Kluczowe postacie

Rozejm i wynik wojny

27 lipca 1953 roku o 10 rano w Panmundżomie generał porucznik William K. Harrison Jr. w imieniu Dowództwa ONZ i generał Nam Il w imieniu Koreańskiej Armii Ludowej i Chińskich Ochotników Ludowych podpisali rozejm; podpisali go także dowódcy: Clark, Kim Ir Sen i Peng Dehuai. Rozejm wszedł w życie o 22. Jest to porozumienie czysto wojskowe między dowódcami; żadne państwo nie jest jego stroną i nie jest to traktat pokojowy.³⁵

Układ wyznaczył wojskową linię demarkacyjną, od której obie strony odsunęły się o 2 kilometry, tworząc strefę zdemilitaryzowaną szerokości około 4 kilometrów, i powołał Komisję Nadzorczą Państw Neutralnych: Szwecję i Szwajcarię, wskazane przez Dowództwo ONZ, oraz Polskę, wówczas Polską Rzeczpospolitą Ludową, i Czechosłowację, wskazane przez stronę komunistyczną. Podczas wymiany jeńców powrotu odmówiło 21 839 jeńców komunistycznych oraz 347 jeńców ONZ, w tym 21 Amerykanów.³⁶

8 sierpnia 1953 roku Korea Południowa i Stany Zjednoczone parafowały w Seulu traktat o wzajemnej obronie. Rozejm miał prowadzić do porozumienia politycznego, ale do dziś go nie osiągnięto, więc to on wciąż reguluje sytuację na granicy.³⁷

Żadna ze stron nie odniosła wyraźnego zwycięstwa. Amerykańskie Archiwum Narodowe zauważa, że Korea Północna i Południowa zajmują niemal to samo terytorium co w czerwcu 1950 roku, a jego historia rozejmu z 2003 roku stwierdza, że wojna nie wyłoniła jednoznacznego zwycięzcy. Korea Północna obchodzi jednak 27 lipca jako Dzień Zwycięstwa, a Chiny świętują wojnę jako zwycięstwo nad Stanami Zjednoczonymi.³⁸

Koszt ludzki

Żadne wyliczenie zabitych nie jest dokładne, a szacunki bardzo się różnią. Brytyjskie National Army Museum szacuje, że zginęło dwa miliony cywilów z Północy i Południa; Kim Dong-choon, były członek południowokoreańskiej Komisji Prawdy i Pojednania, pisze o ponad dwóch milionach zabitych w całej wojnie, a The Diplomat podaje od trzech do czterech milionów.³⁹

Straty wojskowe podajemy według źródeł, bo liczby te mierzą co innego i nie wolno ich sumować. Amerykańskie Archiwum Narodowe liczy 36 576 Amerykanów, którzy zginęli w tej wojnie; National Army Museum podaje blisko 37 000 zabitych i 92 000 rannych Amerykanów, co najmniej pół miliona zabitych i rannych żołnierzy południowokoreańskich i co najmniej pół miliona północnokoreańskich, ponad 110 000 zabitych i 380 000 rannych Chińczyków oraz ponad 1100 zabitych Brytyjczyków. Britannica szacuje straty bojowe armii południowokoreańskiej na 850 000. Podczas obchodów w 2020 roku Pekin uczcił blisko 200 000 poległych żołnierzy chińskich, a The Diplomat twierdzi, że oficjalna chińska wersja wojny zaniża straty Chin.⁴⁰

Cywilów i jeńców zabijały wszystkie strony. W pierwszych tygodniach wojny południowokoreańska policja i oddziały paramilitarne rozstrzeliwały więźniów politycznych i członków Ligi Bodo (Narodowej Ligi Przewodnictwa), organizacji utworzonej do nadzoru nad byłymi lewicowcami; w samym Taejon, jak pisze Britannica, zamordowano tysiące ludzi, a zbrodnię tę przez pół wieku przypisywano Północy. Kim Dong-choon zauważa, że zarówno siły północno-, jak i południowokoreańskie rozstrzeliwały osoby podejrzane o sprzyjanie drugiej stronie.⁴¹

Wycofujące się we wrześniu 1950 roku wojska północnokoreańskie uprowadziły na północ tysiące mieszkańców Południa jako zakładników i robotników przymusowych, a tysiące innych zabiły; w Taejon zamordowano ponad 1500 osób, w tym cywilów oraz jeńców amerykańskich i południowokoreańskich, najpewniej w odwecie za wcześniejsze egzekucje. Pod koniec lipca 1950 roku żołnierze i samoloty amerykańskie ostrzelali uchodźców pod No Gun Ri, zabijając według Britanniki setki osób; po dochodzeniu armii USA prezydent Bill Clinton wyraził w 2001 roku ubolewanie, że zginęła tam lub została ranna nieustalona liczba koreańskich uchodźców. Amerykańskie lotnictwo, jak zauważa Britannica, atakowało ludzi i miejscowości z niewielką powściągliwością.⁴²

Dziedzictwo i pamięć

Wojna koreańska była pierwszym wielkim konfliktem zbrojnym zimnej wojny, a brytyjskie National Army Museum nazywa ją pierwszą i jedyną próbą ONZ jako siły wojskowej. Utrwaliła podział Korei i związała Koreę Południową traktatem ze Stanami Zjednoczonymi; w 2003 roku stacjonowało tam wciąż około 36 000 żołnierzy amerykańskich. Amerykańskie Archiwum Narodowe nazywa granicę jednym z najniebezpieczniejszych miejsc na ziemi: potyczki na jej 155 milach pochłonęły od 1953 roku kolejne ofiary, a bez traktatu pokojowego wojna formalnie nigdy się nie skończyła.⁴³

Każda strona pamięta inną wojnę. Chiny nazywają ją wojną przeciw amerykańskiej agresji i w obronie Korei; w jej 70. rocznicę w 2020 roku Xi Jinping nazwał zwycięstwo deklaracją, że naród chiński stanął mocno na Wschodzie. The Diplomat dowodzi, że ta oficjalna wersja zaciera sposób, w jaki wojna się zaczęła, i zaniża chińskie straty. Korea Północna uczyniła 27 lipca świętem państwowym, Dniem Zwycięstwa w Wielkiej Ojczyźnianej Wojnie Wyzwoleńczej, i obchodzi go defiladami.⁴⁴

W Stanach Zjednoczonych mówi się często o zapomnianej wojnie, a w Wielkiej Brytanii, jak zauważa National Army Museum, jest ona również w dużej mierze zapomniana. W Korei Południowej rodziny cywilów zabitych przez siły południowokoreańskie długo milczały; ich petycje doprowadziły w 2005 roku do powołania Komisji Prawdy i Pojednania, która badała masakry z 1950 roku.⁴⁵

Co czytać dalej

Nasz przewodnik po bitwach Korei osadza tę wojnę w długiej historii półwyspu, a artykuł o amerykańskim rządzie wojskowym w Korei wyjaśnia lata, które ją poprzedziły. Jednego z dowódców przybliża biografia Douglasa MacArthura, a innych sylwetki w zestawieniu największych amerykańskich wodzów. Inczon i Czosin znalazły się też wśród największych bitew w historii Ameryki.