Wojna o Rif 1921 do 1926: Abd el-Krim przeciw Hiszpanii i Francji

Protektorat, który się nie trzymał

W 1912 roku Francja i Hiszpania podzieliły Maroko na protektoraty. Francja wzięła środek i południe kraju; Hiszpanii przypadł pas na północy razem z Rifem, ścianą gór, których berberyjskich plemion Hiszpanie od początku nie potrafili opanować. Enrique Vázquez, recenzując biografię Abd el-Krima pióra Maríi Rosy de Madariagi, zauważa, że dwór sułtański w Fezie także nigdy nie miał tam realnej władzy.²

Muhammad ibn Abd el-Krim al-Chattabi urodził się w 1882 roku w Ajdirze nad zatoką Alhucemas. Został przywódcą Beni Urriaguel, plemienia ze środkowego Rifu, i przez lata był sprawdzonym przyjacielem Hiszpanii. Madariaga śledzi jego drogę od tej wczesnej sympatii, przez pierwszy antykolonialny manifest na początku I wojny światowej, do otwartej wojny z Hiszpanią w latach 1920 i 1921, gdy wraz z młodszym bratem chwycił za broń, by wypędzić Hiszpanów z protektoratu.³

Rif nigdy nie był wyłącznie lokalnym sporem. W czasie I wojny światowej, w której Hiszpania pozostała neutralna, wśród plemion strefy francusko-hiszpańskiej działali agenci niemieccy, a Brytyjczycy z niepokojem pilnowali, by nic nie zachwiało równowagi wokół Gibraltaru i Tangeru. Według Vázqueza ten dyplomatyczny kontekst to najmocniejsza strona książki Madariagi; pomaga zrozumieć, jak przywódca plemienny z Rifu zaczął się liczyć w Londynie, Paryżu i Berlinie.⁴

Annual, 1921

Hiszpańską odpowiedzią był marsz z Melilli w głąb Rifu pod wodzą generała Manuela Fernándeza Silvestre. W lipcu 1921 roku zakończył się on katastrofą pod Annual, gdzie ludzie Abd el-Krima zdobyli wysunięte posterunki Silvestre i zamienili odwrót w rzeź. Według EBSCO Rifeńczycy zniszczyli dwudziestotysięczną armię hiszpańską, w dwa tygodnie przekreślając dwadzieścia lat hiszpańskich postępów, a zginęło od 10 do 20 tysięcy Hiszpanów, żołnierzy i cywilów. Opracowanie Philipa Jowetta i Martina Windrowa wydane przez Osprey w 2024 roku mówi o około 13 tysiącach zabitych hiszpańskich żołnierzy. Zginął tam także sam Silvestre.⁵

Po Annual wojna rozlała się na zachód. EBSCO opisuje siły rifeńskie liczące od 3 do 4 tysięcy stałych wojowników, wspieranych przez oddziały plemienne, które nękały hiszpańskie posterunki. W 1924 roku rząd generała Miguela Primo de Rivery nakazał wycofanie się do umocnionych enklaw na wybrzeżu, a sam odwrót z Xauen (Szafszawan) kosztował armię hiszpańską około 17 tysięcy zabitych i rannych.⁶

Republika Rifu

U szczytu potęgi, w latach 1924 i 1925, Abd el-Krim stał na czele Republiki Rifu. Vázquez nazywa ją państwem, które istniało faktycznie, ale nigdy nie zostało uznane w Europie ani w Fezie, gdzie sułtan i jego dwór widzieli w Abd el-Krimie separatystę. Gdy w 1924 roku republika turecka zniosła kalifat, zabiegano nawet o to, by został kalifem, on jednak zawsze podkreślał, że jego walka jest ściśle narodowa, a nie panislamska.⁷

Francja wchodzi do wojny

Przez cztery lata Maroko Francuskie trzymało się z dala od walk. Wiosną 1925 roku Abd el-Krim zaryzykował i uderzył na południe, atakując francuskie posterunki i zagrażając miastom strefy francuskiej. Jowett i Windrow nazywają to jego hazardem z kwietnia 1925 roku, po którym przyszło lato walk na froncie środkowym, zachodnim i wschodnim.⁸

Francja sięgnęła teraz po najcięższe środki. Marszałka Lyauteya, który rządził Marokiem Francuskim od 1912 roku, zastąpił w dowodzeniu marszałek Philippe Pétain, obrońca Verdun, który dobrze porozumiał się ze sztabem Primo de Rivery. W lipcu i sierpniu 1925 roku Pétain ściągnął posiłki, a we wrześniu i październiku 1925 roku obie armie prowadziły skoordynowane działania.⁹

Alhucemas i koniec wojny

Najważniejszym elementem był hiszpański desant w zatoce Alhucemas, w samym sercu ziem Abd el-Krima, we wrześniu 1925 roku, podczas gdy Francuzi nacierali od południa. Vázquez opisuje go jako wielki hiszpańsko-francuski desant, który przeszedł do historii europejskiej wojskowości. Choć jego ojczyzna była już najechana, Abd el-Krim przetrwał zimę, ale ostatnia ofensywa francusko-hiszpańska w maju 1926 roku złamała Rif i przywódca poddał się Francuzom.¹⁰

Francja zesłała go na wyspę Reunion na Oceanie Indyjskim, gdzie spędził ponad dwadzieścia lat. W 1947 roku Paryż zgodził się przenieść go do Francji, ale gdy jego statek przepływał przez Kanał Sueski, zszedł na ląd w Port Saidzie, pod naciskiem arabskich nacjonalistów, i otrzymał azyl w Egipcie. Zmarł w Kairze 6 lutego 1963 roku.¹¹

Dlaczego wojna o Rif miała znaczenie

Dla Hiszpanii wojny marokańskie były długo niegojącą się raną polityczną. Vázquez dowodzi, że wyhodowały kilka starych demonów, które doprowadziły do wojny domowej 1936 roku, w której ogromną rolę odegrała Armia Afryki i jej oficerowie, wśród nich młody generał Francisco Franco, w kampaniach takich jak ofensywa aragońska z 1938 roku. Dla Afryki Północnej Abd el-Krim stał się symbolem oporu wobec rządów Europejczyków. Vázquez podsumowuje, że jego przywództwo odbiło się echem na świecie i pomogło rozniecić ruchy, które po II wojnie światowej doprowadziły do niepodległości.¹²