Bitwa morska pod Malagą 1704: wielkie starcie flot po Gibraltarze

Gdy bezdzietnie zmarł Karol II hiszpański, Ludwik XIV postanowił osadzić na tronie Hiszpanii swojego wnuka Filipa, księcia Andegawenii. Jak wyjaśniają historycy archiwum francuskiego ministerstwa obrony (SHD) w magazynie marynarki Cols Bleus, znaczna część Europy nie chciała tego zaakceptować i w 1704 roku tę samą koronę rościło sobie dwóch królów: Filip V w Madrycie i habsburski arcyksiążę Karol, popierany przez Anglię i Republikę Niderlandów.²

W sierpniu 1704 roku angielska flota admirała sir George'a Rooke'a zajęła Gibraltar. Poza sprawą dynastyczną, piszą autorzy z SHD, stawką stała się teraz kontrola nad Morzem Śródziemnym.³

Floty zmierzają ku sobie

Ludwik XIV postanowił już wcześniej połączyć flotę atlantycką z Brestu z flotą śródziemnomorską w Tulonie. Dowodził nią hrabia Tuluzy, admirał Francji, uprawniony syn Ludwika XIV i markizy de Montespan. Wypłynął z Brestu 14 maja, do Tulonu dotarł 11 czerwca, a wyszedł w morze 22 lipca. Dopiero 12 sierpnia, u wybrzeży Barcelony, dowiedział się, że Anglicy zajęli Skałę, a Filip V polecił mu wyprzeć ich z Morza Śródziemnego.⁴

Cols Bleus liczy 50 francuskich okrętów liniowych, 8 fregat, 9 branderów i 24 galery, z 24 tysiącami ludzi i 3500 działami. Galery miały wyciągać z linii okręty zbyt uszkodzone, by walczyć. Tuluza, nowicjusz w bitwach morskich, podniósł flagę na Foudroyant i mógł liczyć na doświadczonych admirałów, takich jak Villette-Mursay, d'Estrées, Coëtlogon i Langeron. Naprzeciw niego Rooke, weteran spod La Hougue, miał 53 angielskie i holenderskie okręty liniowe, 22 500 ludzi i 3600 dział.⁵

Liczby różnią się w zależności od źródła. Royal Museums Greenwich, opisując obraz Isaaca Sailmakera przedstawiający bitwę, podaje po 51 okrętów liniowych w każdej flocie.⁶

Bitwa liniowa pod Vélez-Málaga

21 sierpnia, gdy Francuzi uzupełniali zapasy na redzie Vélez-Málaga, flota sprzymierzonych nadpłynęła od wybrzeży Maroka. O świcie 24 sierpnia Tuluza wyprowadził swoje eskadry. Zgodnie z ówczesną nauką taktyki obie floty ustawiły się w linie długie na kilka kilometrów, naprzeciw siebie, równolegle.⁷

Francuzi próbowali oskrzydlić awangardę sprzymierzonych; Anglicy wykorzystali wiatr, by udaremnić manewr, i otworzyli ogień. Kanonada, pisze Cols Bleus, była straszliwa: w ciągu jednego dnia wymieniono blisko 100 tysięcy kul. Próby abordażu zawiodły. Okręt flagowy Rooke'a, Royal Katherine, stracił maszty od kul prętowych, a francuskie Fier i Magnifique, zbyt ciężko uszkodzone, musiały opuścić linię, która uległa dezorganizacji. Rooke, mając mniej sił, wykorzystał tę chwilę, by wzmocnić swoje centrum. Z końcem dnia ogień słabł, a floty powoli się rozeszły.⁸

Obraz Sailmakera, widoczny wyżej, uchwycił według muzeum właśnie ten pojedynek: Foudroyant o 104 działach w bliskiej walce z Rookiem na 90-działowym Royal Katherine oraz francuskie galery wyprowadzające okręty z boju i wprowadzające je z powrotem, z brzegiem Hiszpanii w oddali.⁹

Ciężko walczyła też holenderska straż tylna. XIX-wieczny słownik biograficzny Van der Aa odnotowuje, że okręt flagowy wiceadmirała Gerarda Callenburgha, Albemarle, miał 20 zabitych i 45 rannych i był tak podziurawiony, że nie mógł dalej nosić jego flagi, więc Callenburgh przeniósł się na inny okręt. Trzy dni później Albemarle wyleciał w powietrze od własnego prochu.¹⁰

Nikt nie wygrał

Koszt był ogromny. Cols Bleus podaje 1585 zabitych Francuzów, 2325 Anglików i 700 Holendrów, średnio jednego człowieka co dziesięć sekund. A jednak żadna strona nie straciła okrętu, jak zauważa muzeum w Greenwich. Tuluza, który miał przewagę, nie wykorzystał jej i pozwolił Anglikom ostrożnie się wycofać. Francuzi świętowali zwycięstwo, a ich przeciwnicy utrzymali nową bazę w Gibraltarze.¹¹

Werdykt muzeum brzmi: bitwa była nierozstrzygnięta, ale zakończyła francusko-hiszpańską próbę zdobycia Gibraltaru. Autorzy z SHD konkludują, że żadna strona nie wyszła z niej zwycięsko, i dodają, że ani Tuluza, ani Rooke nigdy więcej nie dowodzili na morzu. Sama wojna ciągnęła się aż do traktatów w Utrechcie w 1713 i w Rastatt w 1714 roku, które potwierdziły Filipa V na tronie.¹²

Muzeum w Greenwich nazywa Malagę jedyną bitwą flot stoczoną na morzu w całej wojnie. Historycy z SHD, którzy w 2018 roku przygotowali wystawę o bitwie, uważają, że nawet Trafalgar sto lat później nie osiągnął jej skali, choć jest znacznie lepiej pamiętany.¹³