Bitwa pod Almansą 1707: dzień, w którym Hiszpania wybrała Burbona

Almansa to bitwa pełna paradoksów. Armią francuskich i hiszpańskich Burbonów dowodził Anglik, James FitzJames, książę Berwick, nieślubny syn zdetronizowanego króla Jakuba II. Armią Anglii i jej sojuszników dowodził Francuz, Henri de Massue, hrabia Galway, hugenocki emigrant. W ciągu kilku godzin wiosennego popołudnia rozstrzygnęli, kto będzie królem Hiszpanii.²

Wojna o koronę Hiszpanii

Gdy w 1700 roku zmarł bezdzietny Karol II hiszpański, zapisał swoje korony Filipowi Andegaweńskiemu, wnukowi Ludwika XIV. Anglia, Republika Niderlandów, Austria, a później Portugalia poparły rywala, habsburskiego arcyksięcia Karola. Wojna w Hiszpanii toczyła się ze zmiennym szczęściem. Sprzymierzeni zajęli Barcelonę i Walencję, a w 1706 roku, gdy Filipowi nie udało się odbić Barcelony, ich oddziały weszły nawet do Madrytu, choć nie mogły się tam utrzymać tak daleko od swoich baz i musiały się wycofać.³ › Bitwa morska pod Malagą, 1704

Zwycięstwa sprzymierzonych pod Ramillies i Turynem w 1706 roku zepchnęły Francję do obrony, a Galway, oparty o wybrzeże Walencji, zaplanował na 1707 rok nową ofensywę. Jego armia zimowała w okolicach Alicante, gdzie wylądowały świeże oddziały z Anglii po straszliwej podróży: według Queen's Royal Hussars Museum z 8 tysięcy ludzi, którzy weszli na statki, na ląd zeszło żywych tylko 4400.⁴

Wyścig z posiłkami

Berwick ustawił armię pod Almansą i się nie spieszył. Według dziewiętnastowiecznego historyka Modesta Lafuentego czekał na księcia Orleanu, który szedł z Francji z dodatkowymi wojskami i miał objąć naczelne dowództwo, a do tego wiedział, że znaczna część jego piechoty to rekruci. Hiszpańscy oficerowie szemrali, że unika bitwy, a niektórzy szeptali, że jako przyrodni brat królowej Anny angielskiej porozumiał się z Anglikami. Berwick wiedział o tym i milczał.⁵

Galway z kolei chciał walczyć, zanim nadejdą posiłki. Dezerterzy donosili o 8 tysiącach ludzi zaledwie kilka godzin marszu od Villeny. Sprzymierzeni przerwali oblężenie zamku w Villenie i wczesnym rankiem 25 kwietnia ruszyli w długi, męczący marsz na przełaj w stronę Almansy. Zastali Berwicka ustawionego przed miastem w zwykłych dwóch liniach, z piechotą w centrum i jazdą na skrzydłach.⁶

Bitwa

Przewaga była wyraźna. Berwick miał około 25 tysięcy ludzi, mniej więcej po połowie Hiszpanów i Francuzów; Galway od 15 do 16 tysięcy, głównie Portugalczyków i Anglików, z oddziałami holenderskimi, niemieckimi i hugenockimi. Zachowany w Royal Collection podział bojowy (ordre de bataille) sprzymierzonych wymienia 46 batalionów i 61 szwadronów i dodaje, że część najlepszych oddziałów poszła z arcyksięciem Karolem do Aragonii, więc pierwsza linia była rozciągnięta, a druga słaba. Na żądanie Portugalczyków ich wojska zajęły honorowe miejsce na prawym skrzydle, a jazda angielska i holenderska z wplecionymi angielskimi batalionami stanęła na lewym.⁷

Po krótkiej wymianie ognia artylerii Galway zaatakował po południu. Na jego lewym skrzydle angielska i holenderska jazda została odepchnięta przez liczniejszego przeciwnika, zebrała się i uderzyła ponownie; w drugiej szarży zginął brygadier Killigrew. W centrum brytyjska piechota spisała się dobrze. Odepchnęła burbońskie centrum i według Lafuentego zabiła trzech dowodzących nim brygadierów, docierając aż pod bramy Almansy. Berwick rzucił do walki jazdę i piechotę z odwodu i przywrócił linię.⁸

Rozstrzygający cios spadł na prawe skrzydło sprzymierzonych. Gdy ich centrum szło naprzód, między Brytyjczykami a Portugalczykami markiza das Minas otworzyła się luka, w którą wjechała jazda francusko-hiszpańska. Relacje o tym, co działo się dalej, się różnią. Mercian Regiment Museum pisze, że Portugalczycy przez pewien czas bili się dzielnie, zanim się załamali i uciekli, a Queen's Royal Hussars Museum powtarza dawny brytyjski zarzut, że większość ich jazdy uciekła po pierwszym strzale. Tak czy inaczej centrum sprzymierzonych zostało zaatakowane z trzech stron. Pułk Alnutta, późniejszy 36. Pułk Piechoty, został niemal zniszczony, a jego pułkownik dostał się do niewoli. Ranni zostali i Galway, i Minas.⁹

Kapitulacja pod Caudete

Galway resztą jazdy wyprowadził z pola część piechoty. Trzynaście batalionów straciło jednak łączność z resztą armii. Pod dowództwem holenderskiego hrabiego Dohny wycofały się po ciemku na wzgórza pod Caudete, około 13 kilometrów od pola bitwy, i następnego ranka, otoczone przez wojska burbońskie d'Asfelda, skapitulowały. Oxford Companion to British History liczy ponad 3000 Anglików i Holendrów zmuszonych do poddania się.¹⁰

Skala klęski zależy od tego, kogo się czyta. Mercian Regiment Museum podaje 3000 zabitych i tyle samo rannych po stronie francusko-hiszpańskiej wobec 4000 zabitych i rannych oraz 5000 jeńców po stronie sprzymierzonych. Lafuente, za relacjami burbońskimi, pisał o 12 tysiącach jeńców, 5 tysiącach zabitych sprzymierzonych, całej artylerii i 100 sztandarach przy ledwie 2 tysiącach strat burbońskich. Nowe studium historyka Aitora Díaza Paredesa podaje po stronie sprzymierzonych ponad 7 tysięcy zabitych i około 10 tysięcy jeńców, a po stronie Berwicka 5 tysięcy zabitych i rannych.¹¹

Co rozstrzygnęła Almansa

Almansa przekreśliła realne nadzieje arcyksięcia Karola na zdobycie Hiszpanii i potwierdziła sukcesję Burbonów wszędzie poza Katalonią. Jak pisze Díaz Paredes, przesunęła front z linii Calatayud i Elche aż pod Leridę i Tortosę i miała natychmiastowe skutki polityczne w postaci dekretów Nueva Planta, po których powrót do dawnego porządku był niemożliwy. Walencja i Aragonia straciły swoje dawne fueros, własne prawa i instytucje, w odwecie za poparcie kandydata Habsburgów.¹² › Bitwa pod Saragossą, 1710

Berwick otrzymał Złote Runo i hiszpański tytuł księcia Lirii i Jériki, a na polu bitwy stanął pomnik. Po latach młody infant Karol, przyszły Karol III, zatrzymał się w Almansie, by go zobaczyć, a matka, Elżbieta Farnese, przypominała mu, że rodzina zawdzięcza tron Hiszpanii właśnie temu dniu. Potomkowie Filipa V zasiadają na nim do dziś.¹³