Co się wydarzyło na Polu Krbawskim?
9 września 1493 roku armia chorwacka bana Emeryka Derenčina starła się z wojskiem osmańskim Hadum Jakuba Paszy na Polu Krbawskim, pod zamkiem Udbina w Lice. Derenčin postanowił walczyć w otwartym polu, zamiast czekać w górskich przesmykach, Turcy uderzyli od tyłu i armia chorwacka została rozbita. Ban dostał się do niewoli, a poległo tylu panów, że biskup napisał papieżowi o zagładzie całej chorwackiej szlachty.1
Wiosną i latem 1493 roku osmańska armia łupieżcza Hadum Jakuba Paszy, sandżakbeja Bośni, przeszła przez Chorwację, Krainę i Styrię. Chorwacka katolicka agencja IKA pisze, że dotarła nad Drawę między Ptujem a Varaždinem. W drodze powrotnej do Bośni, obciążona łupem i jeńcami, musiała przejść przez Krbawę, wysoką równinę krasową w Lice. Tam chorwaccy panowie postanowili ją zatrzymać.2
Królestwo skłócone samo ze sobą
Strona chorwacka nie była zjednoczona. Chorwacja pozostawała w unii z Węgrami pod rządami Władysława II Jagiellończyka, któremu po śmierci Macieja Korwina brakowało pieniędzy. W 1493 roku hrabia Hans Frankopan z Brinje i hrabia Karol Kurjaković z Krbawy wystąpili przeciw królowi, a ten wysłał bana Emeryka Derenčina (po węgiersku Imre Derencsényi), by ich poskromił. Ban oblegał Brinje, gdy nadeszła wieść, że Jakub Pasza pali okolice Modrušu. Według Hrvatskiej enciklopedii spór Frankopanów z banem, przede wszystkim o port Senj, wygasł dopiero w lipcu 1493 roku.3
Derenčin obiecał buntownikom królewskie przebaczenie, jeśli staną z nim przeciw Turkom, i większość przyszła. Hans Frankopan nie przyszedł. Historycy Suzana Miljan i Hrvoje Kekez zauważają, że nie da się wykluczyć zarzutu, iż sam zaprosił Turków do pomocy przeciw banowi.4
Wybór otwartego pola
Armia chorwacka zebrała się na Polu Krbawskim pod zamkiem Udbina. IKA szacuje ją na około 10 000 ludzi i dodaje, że niektórzy historycy mówią o 15 000. Miljan i Kekez piszą, że przewyższała liczebnie Turków, a Hrvatska enciklopedija uznaje obie armie za mniej więcej równe. Oba źródła zgadzają się co do prawdziwej różnicy: wojsko osmańskie to byli weterani z silną jazdą, a chorwackie to w większości piechota i niewyszkolone pospolite ruszenie szlachty.5
Według Miljan i Kekeza Jakub Pasza najpierw zaproponował rokowania o swobodny przemarsz do Bośni. Ban odmówił, najpewniej dlatego, że chciał pokazać siłę wojska królewskiego w otwartej bitwie. Hrabia Jan Frankopan z Cetina, który znał turecki sposób walki, namawiał go, by zamknąć Turków w którymś z górskich przesmyków; Derenčin odrzucił tę radę i ustawił wojsko na otwartej równinie. Hrvatska enciklopedija dodaje, że styryjski kapitan Jakub Székely prosił chorwackich panów, by poczekali na jego oddziały, a oni uderzyli bez niego.6
Bitwa pod Udbiną
Walka zaczęła się wczesnym rankiem. Otworzył ją osmański podstęp: Jakub Pasza wysłał część sił, by obeszły Chorwatów i uderzyły od tyłu. IKA pisze, że ukrył jazdę w lesie i rzucił ją w decydującej chwili na armię złożoną głównie z piechoty. Najpierw padło lewe skrzydło, w większości piechota pod hrabią Bernardynem Frankopanem, a wkrótce potem reszta armii.7
Czas trwania bitwy podaje się różnie: według IKA do popołudnia, według Miljan i Kekeza niedługo. Bernardyn Frankopan ocalał. Czy uratował siebie i garstkę swoich, czy po prostu uciekł z pola, to pytanie, któremu historyk Hrvoje Kekez poświęcił osobne studium.8
Polegli i jeńcy
Nikt nie policzył zabitych. IKA mówi o ponad 10 000 poległych obrońców. Miljan i Kekez przytaczają roczniki klasztoru franciszkanów w Thann w Alzacji, które podają około 5000 zabitych. Turcy brali do niewoli tylko najważniejszych panów, dla okupu, a resztę zabijali.9
Do niewoli trafił ban Derenčin, a według Hrvatskiej enciklopedii także Mikołaj Frankopan z Trsatu i Karol Gusić. Zarówno encyklopedia, jak i IKA wymieniają wśród poległych jednego z Vlatkoviciów, a encyklopedia wylicza wielu panów z rodów Frankopanów, Zrińskich i Blagajskich. Biskup Nina Jerzy Divnić, który odwiedził pobojowisko, napisał 27 września 1493 roku do papieża Aleksandra VI, że zginęła cała chorwacka szlachta.10
Co oznaczała klęska
Klęska nie otworzyła od razu Chorwacji na podbój. Jakub Pasza zaraz pomaszerował z powrotem do Bośni. Samą Krbawę Turcy zajęli dopiero w 1527 roku, a Knin i Skradin padły w 1522 roku. Przez dziesięciolecia Osmanowie raczej najeżdżali, niż zdobywali. Kraj stracił jednak ludzi, którzy organizowali jego obronę, a Miljan i Kekez podkreślają, że klęska przyspieszyła ucieczkę ludności z Krbawy i sąsiednich ziem.11 › Wojny chorwacko-tureckie, 1493 do 1593
Wieść rozeszła się szybko. Papieski wysłannik Antonio Fabregues już cztery dni po bitwie złożył z Senja raport do Rzymu, na podstawie relacji jeźdźca, który ocalał. Bitwa przeszła do pieśni ludowych, takich jak pieśń o banie Derenčinie spisana przez Pavla Rittera Vitezovicia w 1682 roku, i do chorwackiej pamięci jako narodowa tragedia. W Udbinie stoi dziś kościół Chorwackich Męczenników; jego budowę zainaugurowano w 510. rocznicę, w 2003 roku, a konsekrowano go w 2011 roku. Pozostałe wydarzenia dnia opisuje strona 9 września w historii.12
