Bitwa pod Valea Albă 1476: Stefan Wielki przeciw Mehmedowi II

W 1475 roku Stefan III, hospodar mołdawski, zwany później Wielkim, rozbił armię osmańską pod Vaslui. Enciclopedia României pisze, że Mehmed II, zdobywca Konstantynopola, nie mógł zostawić takiej klęski bez kary i w 1476 roku sam objął dowództwo wyprawy przeciw Mołdawii.²

Niebezpieczeństwo rosło także na wschodniej granicy Mołdawii. Doxologia, portal prawosławnej Metropolii Mołdawii, przypomina, że w czerwcu 1475 roku Osmanowie zdobyli genueńską Kaffę na Krymie i uczynili Chanat Krymski swoim lennem, przez co Tatarzy stali się stałym zagrożeniem. Pod koniec roku padł też Mangup, rodzinne miasto żony Stefana, Marii, którego pomagał bronić 300 wysłanymi przez siebie żołnierzami. W lipcu 1475 roku Stefan uznał zwierzchnictwo króla Węgier Macieja Korwina, który obiecał mu pomoc przeciw Osmanom.³

Armia sułtana

Mehmed wyruszył z Adrianopola 13 maja 1476 roku, a jego armia w czerwcu przekroczyła Dunaj i ruszyła doliną Seretu ku Suczawie, stolicy Stefana. Jej liczebność jest niepewna. Enciclopedia României przytacza współczesne szacunki od 90 000 do 150 000 ludzi oraz 10 000 do 12 000 Wołochów przysłanych przez Basaraba Laiotę, hospodara wołoskiego, który przeszedł na stronę Osmanów. Doxologia podaje 150 000. Jednocześnie sułtan kazał Tatarom krymskim najechać Mołdawię, by rozproszyć jej obronę.⁴

Stefan wzmocnił twierdze, posłał część wojska przeciw Tatarom i wyparł ich z kraju, a na drodze Osmanów pustoszył ziemię, ewakuując ludzi i dobytek, by pozbawić najeźdźców zaopatrzenia. Z Polski ani z Węgier pomoc nie nadeszła. Enciclopedia României szacuje armię, którą mógł przeciwstawić sułtanowi, na około 12 000 ludzi, Doxologia na 20 000.⁵

Obóz pod Valea Albă

Stefan wybrał pozycję na wysokim płaskowyżu w dolinie Pârâul Alb, Białego Potoku, dopływu rzeki Mołdawy. Umocnił ją rowami, palisadami i spiętymi łańcuchami wozami, na wzór husycki. 25 lipca uderzył pierwszy na osmańską straż przednią bejlerbeja Rumelii, Sulejmana Hadima Paszy, tego samego, którego pobił pod Vaslui, i zadał jej ciężkie straty. Potem nadjechali sipahowie, osmańska jazda, i Stefan cofnął się do obozu pod osłoną swoich dział.⁶ › Bitwa pod Niemieckim Brodem, 1422

26 lipca, po pojedynku artyleryjskim, Osmanowie rzucili do ataku piechotę azapów. Została odparta z ciężkimi stratami. Mehmed wprowadził wtedy janczarów, elitę swojej armii, i sam poprowadził decydujące natarcie. Po zaciętej obronie, przytłoczony liczbą, Stefan porzucił obóz i wycofał się przez las.⁷

Biała Dolina

Ilu Mołdawian poległo, jest przedmiotem sporu. Siedemnastowieczny kronikarz Grigore Ureche pisał, że padło ich tylu, iż ciała pobieliły pole, a zginęło wielu wielkich bojarów i dzielnych mężów. Z tym obrazem wiąże się nazwa Valea Albă, Biała Dolina. Inne źródła chrześcijańskie, które Enciclopedia României nazywa subiektywnymi, podają liczby znacznie mniejsze: polski kronikarz Jan Długosz mówi o ponad 200 zabitych, a Włoch Giovanni Maria Angiolello o około 200 zabitych i 800 jeńcach. Encyklopedia wnioskuje z dalszego biegu wydarzeń, że Stefan ocalił większość wojska i zebrał je ponownie w oczekiwaniu na pomoc z Węgier.⁸

Zwycięstwo, które nic nie dało

Osmanowie łupili kraj, ale twierdze się utrzymały. Doxologia wymienia obrońców: Suczawy bronił szwagier Stefana Șendrea, Chocimia Vlaicu, a Niemcza hetman Arbore. Bez zaopatrzenia i nękani przez odbudowane wojsko Stefana, Osmanowie pod koniec sierpnia zaczęli się wycofywać, ścigani przez Mołdawian i oddziały z Siedmiogrodu, które nadeszły za późno na bitwę.⁹

Na początku listopada Stefan i wojewoda siedmiogrodzki wkroczyli na Wołoszczyznę i osadzili z powrotem na tronie Włada III Palownika, który utrzymał się jednak niespełna dwa miesiące. Mołdawia była spustoszona przez najazdy osmańskie i tatarskie. Stefan wciąż próbował utrzymać sojusz przeciw Osmanom, bez powodzenia, i około 1479 lub 1480 roku znów zgodził się płacić sułtanowi daninę.¹⁰