Kto wygrał bitwę o Sinhagad?
Wygrali Marathowie. Na początku 1670 roku Tanadźi Malusare, jeden z najstarszych kapitanów Śiwadźiego, poprowadził nocny szturm po drabinach na obsadzoną przez Mogołów twierdzę Kondhana pod Pune. Zginął razem z radżpuckim komendantem Udajbhanem, ale jego brat Surjadźi zebrał napastników i zdobył twierdzę, pierwszą z wielu odzyskanych przez Śiwadźiego w tamtym roku.1
Ciemną nocą na początku 1670 roku kilkuset marackich piechurów pod wodzą Tanadźiego Malusare wspięło się po urwiskach Kondhany, górskiej twierdzy na południowy zachód od Pune, obsadzonej przez wojska mogolskiego cesarza Aurangzeba, i zdobyło ją w walce wręcz. Tanadźi i radżpucki komendant twierdzy, Udajbhan Rathore, zabili się nawzajem. Sarkar nazwał to zdobycie najgłośniejszym sukcesem Śiwadźiego w tamtym roku; to zarazem jeden z najczęściej opowiadanych i najmocniej przyozdobionych epizodów w dziejach Marathów.2
Część przewodnika Bitwy Indii · Wcześniej: Haldighati, 1576 · Dalej: Plassey, 1757
Dlaczego Śiwadźi zaatakował Kondhanę w 1670 roku?
Śiwadźi chciał odzyskać twierdze, które w 1665 roku oddał Mogołom na mocy traktatu z Purandaru. Kondhana, dziś zwana Sinhagadem, panowała nad drogą z Pune na wybrzeże Konkanu. Gdy niepewny pokój z Aurangzebem załamał się około stycznia 1670 roku, jej odbicie było oczywistym pierwszym ciosem nowej wojny.
Tło: Purandar, Agra i zerwany pokój
Twierdza stoi na jednym z najwyższych punktów pasma Sinhagad i Bhuleshwar, około 11-12 mil na południowy zachód od Pune, otoczona ścianą czarnej skały nad stromymi zboczami. Śiwadźi zdobył ją po raz pierwszy w latach 40. XVII wieku, przekupując komendanta z ramienia Bidźapuru. W 1665 roku armia mogolska pod wodzą radży Dźaj Singha oblegała Purandar i zmusiła go do układów. W zawartym wtedy traktacie oddał Kondhanę wraz z wieloma innymi twierdzami: 23 według mogolskiej listy przytoczonej przez Sarkara, 27 według marackiej kroniki Sabhasada i 20 z 32 według urzędowego kompendium dystryktu Poona z 1885 roku.3
W 1666 roku Śiwadźi udał się na dwór Aurangzeba w Agrze, gdzie trzymano go pod strażą; w sierpniu uciekł, każąc się wynieść w koszach ze słodyczami. Nastąpił rozejm, ale pod koniec 1669 roku zaczął się sypać. Sarkar wskazuje na mogolskie próby odzyskania pożyczki z dóbr Śiwadźiego w Berarze i odnotowuje, że dwa inne źródła, w tym maracka kronika, pośrednio wiążą zerwanie z burzeniem świątyń, które Aurangzeb nakazał w 1669 roku. Według Sabhasada Śiwadźi polecił wówczas swoim dowódcom odzyskać oddane twierdze, a Tanadźi sam zgłosił się, by wziąć Kondhanę.4
Dowódcy i ich siły
Tanadźi Malusare, który dołączył do Śiwadźiego jako młody deśmukh (dziedziczny lokalny naczelnik) z Konkanu, należał do jego pierwszych kapitanów, a kompendium wymienia go w nielicznej grupie, która towarzyszyła Śiwadźiemu podczas nocnego napadu na mogolskiego namiestnika Szaistę Chana w Pune. Pod Kondhanę poszedł z nim brat Surjadźi. Źródła różnią się co do liczebności: Sabhasad daje Tanadźiemu 500 ludzi, Sarkar pisze o 300 doborowych Mawlach, a kompendium, za starszymi historiami brytyjskimi, o 1000, z odwodem pozostawionym w dole pod wodzą Surjadźiego.5
Twierdzy bronił Udajbhan, Radżput w służbie mogolskiej, którego Live History India i The Week nazywają Rathore (Rathod). Według Sabhasada przeciw napastnikom wyszło 1200 ludzi załogi: puszkarzy, łuczników, kopijników i szermierzy; Ajay Singh w tygodniku The Week ocenia załogę na około 1700. Radżputowie od dawna służyli cesarstwu jako dowódcy, jak Man Singh walczący z Mewarem pod Haldighati w 1576 roku. Starcie o Kondhanę było więc walką państwa Śiwadźiego z cesarską załogą pod radżpuckim dowództwem, a nie jednej wiary z drugą.6
Nocna wspinaczka
Data jest niepewna. Kompendium z 1885 roku umieszcza atak w dziewiątą noc ciemnej połowy księżycowego miesiąca magh, Sarkar datował go na koniec stycznia 1670 roku, a nowsze opracowania, w tym The Week, podają noc 4 lutego 1670 roku.7
W relacji Sabhasada dwaj Mawlowie wspięli się po urwisku w ciemności niczym małpy i umocowali drabinę sznurową, po której weszli Tanadźi i 300 ludzi. Sarkar umieszcza wspinaczkę w pobliżu bramy Kalyan; kompendium wskazuje stromy wąwóz po stronie południowo-zachodniej, wybrany dlatego, że wydawał się najmniej strzeżony. Zanim weszli wszyscy, załoga podniosła alarm i wybiegła z pochodniami.8
Walka na szczycie
Według Sabhasada bój trwał przez jeden prahar, czyli jedną nocną wartę. Sam Udajbhan stanął naprzeciw Tanadźiego; tarcza Tanadźiego pękła, walczył dalej, przyjmując ciosy na lewe ramię, i obaj zginęli z ręki przeciwnika. Sarkar opisuje ten sam pojedynek. Mawlowie zaczęli się chwiać, ale Surjadźi zebrał ich i, w wersji Sarkara oraz Singha, otworzył bramę Kalyan ludziom czekającym na zewnątrz. Załoga została rozbita, a wielu obrońców zginęło, próbując zejść po urwiskach.9
Zwycięzcy podpalili kryte strzechą stajnie jazdy na znak zwycięstwa. Sabhasad i Sarkar piszą, że Śiwadźi zobaczył łunę z Radźgadu, około dziewięciu mil na południe; kompendium wymienia zamiast tego Raigad w Kolabie.10
Ilu zginęło pod Sinhagadem?
Wiarygodnych liczb brak. Sabhasad pisze, że zginęło 1200 ludzi załogi, a Sarkar idzie za nim, dodając, że wielu kolejnych spadło ze zbocza. Kompendium, opierając się na starszych historiach brytyjskich, podaje 500 Radżputów i 300 Mawlów zabitych lub okaleczonych.11
Strona maracka
Dla Śiwadźiego była to strata osobista. Sabhasad zapisał jego słowa po otrzymaniu wieści: „jedną twierdzę zdobyto, ale inna twierdza przepadła”. Słynniejsze powiedzenie Gad aala pan simha gela („twierdza zdobyta, lecz lew odszedł”) pojawia się dopiero w późniejszych pracach: w przypisach Sena do Sabhasada jako słowa, które Śiwadźi miał wypowiedzieć, oraz w kompendium z 1885 roku, w obu przypadkach z powołaniem na brytyjskiego historyka Granta Duffa. Surjadźi otrzymał dowództwo twierdzy, a zdobywców nagrodzono bransoletami i szatami.12
Strona mogolska
Dla cesarstwa utrata Kondhany była jednym z wielu ciosów. Według Sarkara mogolskie dowództwo na Dekanie było w 1670 roku sparaliżowane sporem między księciem Muazzamem a generałem Dilirem Chanem. Bhimsen, autor w służbie mogolskiej cytowany przez Sarkara, pisze, że cesarscy komendanci większości tych twierdz padli po bohaterskiej walce. Oficjalna kronika dworska Maasir-i-Alamgiri odnotowuje wiosną utratę Purandaru, ale o Kondhanie milczy.13
Sarkar twierdzi, że radżpuccy obrońcy zbyt wolno chwycili za broń, bo byli odurzeni opium; kompendium pisze jedynie, że długie poczucie bezpieczeństwa uczyniło ich nieuważnymi. Nie każda mogolska twierdza padła: w Mahuli w lutym 1670 roku radżpucki komendant Manohar Das Gaur odparł podobny nocny szturm po drabinach, jak odnotowuje Sarkar.14
Następstwa: kampania 1670 roku
Kondhana otworzyła serię odzyskanych twierdz. Na początku marca padł Purandar, a jego komendant Razi-ud-din dostał się do niewoli. Sabhasad twierdzi, że w cztery miesiące odzyskano 26 twierdz, co Sarkar uważa za przesadę. Na początku października Śiwadźi po raz drugi złupił Surat: Maasir-i-Alamgiri datuje atak na 2 października, angielskie dokumenty wykorzystane przez Sarkara na 3 października. Potęga Marathów, która wyrosła z tych gór, dotarła później aż pod Panipat w 1761 roku, daleko od imperium, które Babur założył w 1526 roku.15
Twierdza wciąż przechodziła z rąk do rąk. Syn Śiwadźiego Radźaram zmarł w niej w 1700 roku, armia Aurangzeba zdobyła ją w 1703 roku, a Marathowie odbili ją trzy lata później. Państwo Marathów walczyło potem z Kompanią Wschodnioindyjską, jak pod Assaye w 1803 roku (po angielsku), a w marcu 1818 roku Sinhagad zdobył oddział brytyjski.16
Legenda i historia: jaszczurka i nazwa
Najsłynniejszego szczegółu nie ma ani u Sabhasada, ani u Sarkara. Maracka powada, ballada, którą Harry Acworth uznał za dzieło pieśniarza gondhali i w 1894 roku przełożył na angielski wiersz, każe Tanadźiemu wysłać na górę oswojoną jaszczurkę opasaną łańcuchem. W 1885 roku kompendium odnotowało, że starzy mieszkańcy twierdzy wciąż opowiadali, jak wielka jaszczurka, ghorpad, wniosła linę na szczyt. Współczesne opowieści nazywają ją Jaśwanti. Sarkar uznał balladę za porywającą, ale legendarną, a Ajay Singh sugeruje, że historia mogła wyrosnąć z nazwiska Ghorpade, częstego wśród Marathów.17
Zmiana nazwy to również tradycja. Sarkar pisał, że Śiwadźi nazwał twierdzę Sinhagad, czyli Lwią Twierdzą, na cześć lwiego serca Tanadźiego, ale kompendium podaje, że Śiwadźi nadał jej tę nazwę już w 1647 roku, a Live History India przytacza kronikę Deśpandów z Śiwapuru, która nazywa ją Sinhagadem w latach 1647-1648.18
Jak pamięta się tę bitwę dziś
Na szczycie stoi pomnik Tanadźiego z jego popiersiem. Live History India przypisuje XIX-wiecznej sztuce marackiej Gad Ala Pan Sinh Gela utrwalenie legendy w powszechnej pamięci. W 2020 roku film Tanhaji: The Unsung Warrior w reżyserii Oma Rauta obsadził Ajaya Devgna w roli Tanadźiego, a Saifa Ali Khana jako Udajbhana. To dramatyzacja: recenzentka Scroll pisała, że film swobodnie przerabia legendę, a krytyk Film Companion zauważył, że choć obaj bohaterowie byli hinduistami, Udajbhana ucharakteryzowano na szablonowego muzułmańskiego złoczyńcę.19
.jpg){kind=link}