Bitwa pod Beachy Head 1690: Holendrzy zostawieni sami sobie

W 1688 roku Wilhelm Orański, namiestnik Republiki Zjednoczonych Prowincji, objął tron Anglii, a obalony król Jakub II znalazł sojusznika w Ludwiku XIV. W 1690 roku Jakub walczył z francuską pomocą o koronę w Irlandii, a ta walka splotła się z szerszą wojną dziewięcioletnią. Jak zauważa Oxford Companion to British History, panowanie nad kanałem La Manche znaczyło wtedy więcej niż kiedykolwiek: Francja mogła grozić Anglii inwazją, by odciągnąć siły od Irlandii.²

Flota angielska była rozciągnięta do granic. Według Leigh Husband Kimmel, piszącej dla EBSCO, miała za mało okrętów, by jednocześnie strzec kanału i wspierać kampanię Wilhelma w Irlandii, a Jacob F. Field w Britannice dodaje, że wiele jednostek wysłano do ochrony statków handlowych.³

Tourville wchodzi w kanał

23 czerwca 1690 roku admirał Anne-Hilarion de Cotentin, hrabia de Tourville, wyszedł z Brestu z połączonymi flotami atlantycką i śródziemnomorską i rozkazem zniszczenia floty sprzymierzonych. Britannica liczy siedemdziesiąt siedem okrętów liniowych, Oxford Companion podaje siedemdziesiąt osiem jednostek. Sprzymierzeni mieli na kanale pięćdziesiąt siedem okrętów liniowych.⁴

Floty spotkały się u wyspy Wight 2 lipca i płynęły na wschód kanałem, nie wdając się w walkę. Dowódca sprzymierzonych, Arthur Herbert, hrabia Torrington, był ostrożny. „Przewaga jest wielka”, pisał, a jego celem było nie narażać floty. 9 lipca królowa Maria II, która rządziła pod nieobecność Wilhelma walczącego w Irlandii, rozkazała mu podjąć bitwę.⁵

Holendrzy w awangardzie

Torrington ustawił flotę w trzy eskadry u Eastbourne. Zelandzki admirał Cornelis Evertsen prowadził w awangardzie białą eskadrę złożoną z 22 holenderskich okrętów, Torrington czerwoną eskadrę w centrum, a Ralph Delaval niebieską, mieszaną angielsko-holenderską, w ariergardzie, jak podaje morska baza danych holenderskiej Agencji Dziedzictwa Kulturowego. Torrington miał korzystny wiatr i 10 lipca ruszył na Francuzów.⁶

Atak od początku szedł źle. Według Fielda Holendrzy nie zdołali dojść do czoła francuskiej linii, więc prowadzące okręty francuskie przecięły im drogę, a francuskie centrum zamknęło ich od tyłu. Otoczeni Holendrzy byli bezlitośnie ostrzeliwani, a Anglicy nie mogli albo nie chcieli przyjść im z pomocą.⁷

Holendrzy zapamiętali to z goryczą. XIX-wieczny biograf A. J. van der Aa pisał, że angielski admirał został z tyłu i wydał Holendrów na pastwę przeważającego wroga, a ci walczyli przez trzy godziny. Ocalenie reszty eskadry przypisuje Evertsenowi, który dał sygnał, by rzucić kotwice przy postawionych żaglach, tak że wiatr i prąd pchnęły flotę francuską obok nich. Britannica przypisuje rozkaz kotwiczenia Torringtonowi, który w ten sposób przerwał walkę, gdy przypływ wyniósł Francuzów poza zasięg dział.⁸

Odwrót na Tamizę

Torrington skierował się potem ku Tamizie, porzucając holenderskie okręty zbyt uszkodzone, by płynąć dalej. Van der Aa pisze, że poturbowana eskadra Evertsena, ścigana jeszcze przez kilka dni, rzuciła kotwicę u ujścia Tamizy przy wyspie Sheppey 18 lipca.⁹

Straty podawane są różnie. Britannica liczy 13 utraconych okrętów holenderskich i jeden angielski. Holenderska Agencja Dziedzictwa Kulturowego notuje osiem straconych okrętów liniowych, wszystkie holenderskie poza HMS Resolution, i dodaje, że z 22 okrętów holenderskich tylko trzy nadawały się dalej do służby. Oxford Companion mówi o sześciu okrętach holenderskich, EBSCO o dwunastu okrętach sprzymierzonych. Co do jednego źródła są zgodne: Francuzi nie stracili żadnego.¹⁰

Niewykorzystane zwycięstwo

Przez kilka tygodni Francja panowała na kanale, ale Tourville niewiele z tym zrobił. Wylądował na krótko pod Teignmouth w Devonie, podpalił miasto i odpłynął do Hawru naprawiać okręty. Podobnie jak Torringtonowi, zarzucano mu, że opuścił pole bitwy, a holenderska agencja dodaje, że odebrano mu dowództwo. 11 lipca, dzień po Beachy Head, Wilhelm pokonał Jakuba w bitwie nad Boyne, co osłodziło porażkę na morzu.¹¹

Torringtona osadzono w Tower i postawiono przed sądem wojennym za brak wsparcia dla Holendrów. Bronił się sformułowaniem, które go przetrwało: zachowana flota, przekonywał, pozostaje „flotą istniejącą” (fleet in being), która samą obecnością chroni Anglię przed inwazją. Kimmel uważa, że był to pierwszy raz, gdy dowódca ujął tę myśl w słowa. Został uniewinniony, ale stracił dowództwo.¹²

Evertsena chwalono po obu stronach morza. Królowa Maria podziękowała mu listem napisanym własnoręcznie, list wysłał też Wilhelm, a Stany Zelandii podziękowały mu za postawę i odwagę. Encyklopedia Zelandii przytacza przydomek, jaki zyskał dzięki śmiałości: Keesje de Duivel, czyli Kees Diabełek.¹³

Jesienią sprzymierzeni mieli na kanale dziewięćdziesiąt okrętów i chwila francuskiej przewagi minęła. W maju 1692 roku znacznie silniejsza flota angielsko-holenderska zniszczyła okręty Tourville'a pod Barfleur i La Hougue. Beachy Head pozostaje, jak pisze Kimmel, ostatnią przegraną Royal Navy w bitwie flot, a holenderska agencja ocenia, że flota Republiki nigdy już w pełni się po niej nie podniosła.¹⁴