Co wydarzyło się pod Staffardą?
18 sierpnia 1690 roku koło cysterskiego opactwa Staffarda w południowym Piemoncie francuska armia Nicolasa Catinata pokonała wojska austriacko-piemonckie księcia Sabaudii Wiktora Amadeusza II, który właśnie zerwał z Ludwikiem XIV i przystąpił do sojuszu przeciw niemu. Manewr oskrzydlający Catinata i śmiałe ustawienie jego artylerii rozbiły armię księcia, która straciła około 4000 ludzi. Jazda młodego księcia Eugeniusza Sabaudzkiego osłoniła jej odwrót na Turyn.1
Przez dziesięciolecia książęta Sabaudii żyli w cieniu Francji. Francuskie wojska trzymały twierdzę Pinerolo w Piemoncie, a Nicolas Catinat, syn urzędnika sądowego, który awansował w armii francuskiej dzięki zasługom, a nie urodzeniu, był jej gubernatorem i w 1686 roku poprowadził kampanię przeciw protestanckim waldensom w alpejskich dolinach.2
Młody książę Wiktor Amadeusz II chciał się z tego wyrwać. Gdy w 1686 roku powstała Liga Augsburska przeciw Ludwikowi XIV, dostrzegł szansę zrzucenia francuskiej hegemonii, pisze Carlo Morandi w Enciclopedia Italiana. W 1687 roku pojechał pod fałszywym nazwiskiem do Wenecji na spotkanie z kuzynem Maksymilianem Emanuelem Bawarskim i agentem cesarskim, a w latach 1688 i 1689 prowadził rokowania z Wilhelmem III Orańskim. W 1690 roku Sabaudia przystąpiła do Wielkiego Przymierza. Gdy Catinat zażądał osadzenia francuskiej załogi nawet w Turynie, książę odmówił i stanął na czele swojej armii. Według hasła o bitwie w Enciclopedia Italiana kazał też aresztować ambasadora Francji w Turynie.3
Książę nie czeka
Pomoc była w drodze. Książę Eugeniusz Sabaudzki, kuzyn księcia i generał cesarski, został tego roku wysłany do Piemontu z pięcioma pułkami jazdy, pisze Piero Pieri. Wiktor Amadeusz zaatakował jednak, nie czekając na nie.4
Eugeniusz opuścił Paryż dla służby cesarskiej w 1683 roku. Pieri przytacza opowieść, że Ludwik XIV zapytał wtedy ironicznie dworzan, czy Francja nie poniosła wielkiej straty. Eugeniusz wyrobił sobie imię w walkach z Turkami, w 1688 roku został ciężko ranny pod Belgradem, a w 1689 roku pomagał wynegocjować ten sam sojusz Sabaudii z cesarzem, który teraz sprowadził go do Piemontu jako generała jazdy.5
Catinat maszerował z południowego Piemontu na Turyn. Z armią liczącą około 15 000 ludzi, nieco silniejszą od około 12 000 Catinata, książę ruszył mu naprzeciw. Armie spotkały się koło opactwa Staffarda, między Padem a potokiem Giandone, około 12 kilometrów na północ od Saluzzo.6
Skrzydło i działa
Obie strony walczyły dzielnie, pisze Enciclopedia Italiana, ale oddziały księcia miały gorzej. Zostały przytłoczone manewrem oskrzydlającym Catinata i śmiałym ustawieniem artylerii francuskiej. Armia sprzymierzonych załamała się i cofnęła w stronę Turynu.7
Odwrót osłaniało kilka pułków jazdy, które śmiało manewrowały pod rozkazami młodego księcia Eugeniusza. Pieri dodaje, że Eugeniusz mógł jedynie osłonić odwrót przy pomocy książęcej gwardii konnej. Rycina powyżej, wydana pod tytułem bitwy, sławi go za przeprowadzenie odwrotu z równym ładem, roztropnością i chwałą.8
Straty i represje
Wojska austriacko-piemonckie straciły około 4000 ludzi, a straty francuskie były bardzo niewielkie, według Enciclopedia Italiana. Zgodnie z instrukcjami z Paryża Catinat kazał następnie złupić Saluzzo i okoliczne wsie i okrutnie rozprawiał się z grupami chłopów, którzy próbowali stawiać opór.9
Jeszcze sześć lat wojny
Staffarda była tylko pierwszym z niepowodzeń księcia. W 1692 roku nie powiodła się próba najazdu na Delfinat, a 4 października 1693 roku Catinat pobił go ponownie pod Marsaglią, pisze Morandi. Catinat, później marszałek Francji, zajął Sabaudię i część Piemontu. Eugeniusz odniósł własny sukces w 1691 roku, odsieczą dla oblężonej twierdzy Cuneo.10
Wiktor Amadeusz traktował wojnę jak politykę, zauważa Morandi: zawsze gotów walczyć, ale i rokować. Gdy Hiszpania odmówiła mu rządów w Mediolanie, zawarł odrębny pokój z Ludwikiem XIV, podpisany potajemnie w Pinerolo 29 czerwca 1696 roku i ogłoszony w Turynie 29 sierpnia. Francja zwróciła zajęte ziemie i samo Pinerolo, a córka księcia, Maria Adelajda, weszła przez małżeństwo do francuskiej rodziny królewskiej. Do pokoju przyczynił się marsz Catinata na Turyn w 1696 roku. Eugeniusz spotkał Catinata ponownie w następnej wojnie i pokonał go pod Carpi w 1701 roku.11
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Alberto Baldini, „Staffarda (La battaglia di Staffarda)”; Piero Pieri, „Eugenio di Savoia”. ↩
- Enciclopedia on line, „Catinat, Nicolas de”; The Columbia Encyclopedia, „Catinat, Nicolas”. ↩
- Carlo Morandi, „Vittorio Amedeo II duca di Savoia, re di Sicilia, re di Sardegna”; Alberto Baldini, „Staffarda (La battaglia di Staffarda)”. ↩
- Piero Pieri, „Eugenio di Savoia”. ↩
- Piero Pieri, „Eugenio di Savoia”. ↩
- Alberto Baldini, „Staffarda (La battaglia di Staffarda)”. ↩
- Alberto Baldini, „Staffarda (La battaglia di Staffarda)”. ↩
- Alberto Baldini, „Staffarda (La battaglia di Staffarda)”; Piero Pieri, „Eugenio di Savoia”. ↩
- Alberto Baldini, „Staffarda (La battaglia di Staffarda)”. ↩
- Carlo Morandi, „Vittorio Amedeo II duca di Savoia, re di Sicilia, re di Sardegna”; Enciclopedia on line, „Catinat, Nicolas de”; The Columbia Encyclopedia, „Catinat, Nicolas”; Piero Pieri, „Eugenio di Savoia”. ↩
- Carlo Morandi, „Vittorio Amedeo II duca di Savoia, re di Sicilia, re di Sardegna”; Enciclopedia on line, „Catinat, Nicolas de”; Piero Pieri, „Eugenio di Savoia”. ↩
Źródła
- Alberto Baldini, Enciclopedia Italiana (1936), Treccani, „Staffarda (La battaglia di Staffarda)”
- Piero Pieri, Enciclopedia Italiana (1936), Treccani, „Eugenio di Savoia”
- Enciclopedia on line, Treccani, „Catinat, Nicolas de”
- The Columbia Encyclopedia, 6th ed., Encyclopedia.com, „Catinat, Nicolas”
- Carlo Morandi, Enciclopedia Italiana (1937), Treccani, „Vittorio Amedeo II duca di Savoia, re di Sicilia, re di Sardegna”
