Czym była wojna dziewięcioletnia i kto ją wygrał?
Wojna dziewięcioletnia (1688 do 1697) to starcie Francji Ludwika XIV z Wielkim Przymierzem Anglii, Republiki Niderlandów, cesarza, Hiszpanii i Sabaudii. Francja wygrała większość bitew lądowych, sojusznicy zwyciężyli na morzu i w Irlandii, w bitwie nad Boyne. Pokój w Ryswick zakończył ją patem.1
Wojnę dziewięcioletnią toczyło Królestwo Francji Ludwika XIV z koalicją państw europejskich, które chciały powstrzymać jego ekspansję. Nazywa się ją także wojną Wielkiego Przymierza lub wojną Ligi Augsburskiej. W Ameryce Północnej ten sam konflikt znany jest jako wojna króla Wilhelma, a jego kampanie w Irlandii z lat 1689 do 1691 określa się zwykle jako wojnę wilhelmiańską. Walki trwały od francuskiego najazdu na Nadrenię we wrześniu 1688 roku do pokoju w Ryswick w 1697 roku, choć część encyklopedii datuje jej początek na rok 1689.2
Nie mylić z irlandzką wojną dziewięcioletnią. Tamta, wcześniejsza wojna była powstaniem panów Ulsteru pod wodzą Hugh O'Neilla, hrabiego Tyrone, przeciw rządom Elżbiety I w latach 90. XVI wieku. Załamała się po bitwie pod Kinsale w grudniu 1601 roku i zakończyła kapitulacją O'Neilla w Mellifont w marcu 1603 roku. Obie wojny omawia nasz przewodnik po historii wojskowej Irlandii.3
Ten przewodnik śledzi wojnę z lat 1688 do 1697 na wszystkich frontach: w Nadrenii i Niderlandach Hiszpańskich, w Irlandii i Szkocji, na kanale La Manche, w Piemoncie i Katalonii. Nasze artykuły opisują bitwę pod Beachy Head, bitwę nad Boyne i bitwę pod Staffardą. O wojnach domowych, które ją poprzedziły w Brytanii i Irlandii, przeczytasz w przewodniku po wojnach trzech królestw, a o wojnie, która przyszła po niej, w przewodniku po wojnie o sukcesję hiszpańską.
Przyczyny wojny dziewięcioletniej
U źródeł wojny leżała rywalizacja francuskich Burbonów z Habsburgami z Austrii i Hiszpanii. Karol II hiszpański nie miał dzieci, a obie dynastie miały prawa do jego ogromnego dziedzictwa, więc wiele działań Ludwika XIV w latach 80. XVII wieku było przygotowaniem na dzień, w którym wygaśnie hiszpańska linia Habsburgów. Ludwik chciał też zwiększyć swoje wpływy wśród książąt Rzeszy, dopóki cesarz Leopold I był zajęty wojną z Turkami.4
Francuski nacisk na zachodnią granicę Rzeszy niepokoił jej władców. W 1686 roku cesarz i kilku książąt niemieckich zawiązali Ligę Augsburską, która miała bronić obowiązujących traktatów pokojowych. Odwołanie przez Ludwika edyktu nantejskiego w 1685 roku, które zakazało protestanckiego kultu we Francji i wypędziło wielu hugenotów za granicę, protestancka Europa również odebrała jako akt agresji.5
Gdy wojska cesarskie pobiły Turków pod Mohaczem w 1687 roku, Ludwik postanowił uderzyć, zanim Austria zwróci się na zachód. Pod koniec września 1688 roku, po ultimatum, które pozostało bez odpowiedzi, wojska francuskie przekroczyły Ren i obległy Philippsburg. Ludwik liczył na krótką kampanię. Tymczasem jego armie spędziły zimę 1688 i 1689 roku na pustoszeniu Palatynatu, a książęta niemieccy zjednoczyli się przeciw niemu.6
Drugi impuls przyszedł z Anglii. Wilhelm Orański, namiestnik Republiki Niderlandów i najbardziej zdeterminowany przeciwnik Ludwika, wylądował w Brixham 5 listopada 1688 roku i usunął z tronu swojego teścia, katolickiego króla Jakuba II, który uciekł do Francji. Tron angielski objęli Wilhelm i jego żona Maria. Ludwik liczył, że Wilhelm ugrzęźnie w Anglii, tymczasem chwalebna rewolucja postawiła angielskie pieniądze i okręty po stronie koalicji przeciw Francji.7
W maju 1689 roku cesarz zawarł sojusz z Republiką Niderlandów, a Anglia w tym samym miesiącu wypowiedziała wojnę Francji. W ciągu półtora roku dołączyły Brandenburgia, Saksonia, Bawaria i Hiszpania, a także Sabaudia. Ta koalicja, Wielkie Przymierze, zamieniła krótką wojnę Ludwika w dziewięcioletnie zmagania, do których Francja nie była przygotowana.8
Kto walczył w wojnie dziewięcioletniej
Po jednej stronie stało Królestwo Francji wraz z jakobitami, zwolennikami Jakuba II, w Irlandii i Szkocji. Po drugiej Wielkie Przymierze: Królestwo Anglii (ze Szkocją, a po jej zdobyciu także z Irlandią), Republika Niderlandów, cesarz i wiele państw Rzeszy, w tym Bawaria, Brandenburgia i Saksonia, a także Hiszpania i Księstwo Sabaudii. Niektóre opracowania zaliczają do przeciwników Francji również Szwecję.9
Koalicję spajał Wilhelm III. Dowodził wojskami sprzymierzonych w większości kampanii w Niderlandach Hiszpańskich, a encyklopedie uznają jego strategię budowania i utrzymywania wielkiego sojuszu za jedną z cech wyróżniających tę wojnę. Wielu historyków widzi w całym konflikcie pojedynek Ludwika XIV z Wilhelmem.10
Główne walki toczyły się wokół granic Francji: w Niderlandach Hiszpańskich (mniej więcej dzisiejsza Belgia i Luksemburg), w Nadrenii, w Sabaudii i Piemoncie oraz w Katalonii. Wojna dotarła też do kolonii. Anglia i Francja walczyły w Ameryce Północnej i na Karaibach, a Holendrzy i Brandenburczycy starli się z Francuzami na Wybrzeżu Gwinejskim w Afryce Zachodniej, dlatego część historyków uważa ją za jedną z pierwszych globalnych wojen mocarstw europejskich.11
Wojna wilhelmiańska w Irlandii i Szkocji: Derry, Boyne i Aughrim
Irlandia była jedynym z trzech królestw Jakuba, w którym katolicy stanowili większość, około trzech czwartych ludności; resztę tworzyli protestanccy osadnicy sprowadzeni w ramach plantacji w poprzednim stuleciu. Za panowania Jakuba jego namiestnik Richard Talbot, hrabia Tyrconnell, przekształcił armię irlandzką w siłę katolicką, a irlandzcy katolicy widzieli w królu szansę na odzyskanie utraconej ziemi i praw. Większość irlandzkich protestantów przyjęła jego upadek z ulgą. Wojna, która nastąpiła, była zarazem częścią wojny europejskiej, brytyjskim sporem dynastycznym i irlandzką wojną domową.12
Jakub wylądował w Kinsale w marcu 1689 roku z francuskim wsparciem i szybko opanował większość kraju. Opór stawiły tylko protestanckie miasta Derry i Enniskillen. Derry przetrwało około trzymiesięczne oblężenie, aż latem 1689 roku nadeszła odsiecz, a obrońcy Enniskillen odparli wysłane przeciw nim oddziały jakobickie.13
W Szkocji dowódca Jakuba, John Graham of Claverhouse, wicehrabia Dundee, poderwał klany górali. 27 lipca 1689 roku rozbili oni pod Killiecrankie wojska rządowe generała Hugh Mackaya, ale zwycięstwo nie przywróciło Jakubowi tronu i powstanie wygasło.14
W sierpniu 1689 roku Wilhelm wysłał do Irlandii około 20 000 żołnierzy pod wodzą doświadczonego księcia Schomberga. Doszli tylko do obozu pod Dundalk, gdzie wielu zmarło na choroby. W marcu 1690 roku do jakobitów dotarło około 6000 żołnierzy francuskich, a w czerwcu sam Wilhelm wylądował w Carrickfergus z doświadczonymi posiłkami i ruszył na Dublin.15
1 lipca 1690 roku obaj królowie starli się w bitwie nad Boyne, na północ od Dublina. Wilhelm miał około 37 000 ludzi, wielonarodową armię złożoną z Holendrów, Duńczyków, hugenotów, Niemców, Anglików, Szkotów i Irlandczyków; Jakub około 23 000, w większości irlandzkich katolików, często słabo uzbrojonych, z kontyngentem francuskim. Holenderska gwardia Wilhelma sforsowała główny bród pod Oldbridge, a Schomberg zginął w walce, jednak jakobicka jazda osłoniła odwrót i armia Jakuba uszła w dużej mierze cała. Sam Jakub odpłynął do Francji i nigdy nie wrócił. Bitwa była wyraźnym zwycięstwem Wilhelma, ale nie rozstrzygającym.16
Jakobici walczyli jeszcze przez rok, broniąc się za rzeką Shannon. 12 lipca 1691 roku holenderski generał Wilhelma, Godard van Reede, baron Ginkel, rozbił ich główną armię pod Aughrim w hrabstwie Galway, w jednej z najkrwawszych bitew w dziejach Irlandii; zginąć miało ponad 7000 ludzi, wielu z czołowych rodów katolickich. Aughrim w praktyce zakończyło zorganizowany opór jakobitów.17
Limerick broniło się do jesieni. Traktat z Limerick, wynegocjowany w imieniu jakobitów przez Patricka Sarsfielda i podpisany w październiku 1691 roku, miał dwie części. Artykuły wojskowe pozwalały jakobickim żołnierzom wrócić do domu, wstąpić do armii Wilhelma albo odpłynąć do Francji; ponad 10 000 wybrało Francję, razem z rodzinami, co przeszło do historii jako ucieczka Dzikich Gęsi. Artykuły cywilne obiecywały jakobickim właścicielom ziemskim zachowanie majątków, a irlandzkim katolikom pewną ochronę ich wyznania.18
Artykuły cywilne nie zostały w praktyce dotrzymane. Parlament irlandzki, odtąd niemal w całości anglikański, uchwalił w latach 90. XVII wieku i na początku XVIII wieku serię praw karnych przeciw katolikom, które wykluczyły ich z życia publicznego i utrudniły im posiadanie i dzierżawę ziemi. Irlandzkim protestantom wojna zapewniła stulecie politycznej dominacji, dla irlandzkich katolików, a zwłaszcza dawnej katolickiej warstwy ziemiańskiej, była trwałą klęską. Dlatego na wyspie wciąż pamięta się ją tak różnie.19
Wojna na morzu: Beachy Head, Barfleur i La Hogue
Francja przystąpiła do wojny z potężną flotą, która przewoziła do Irlandii francuskie wojska i zaopatrzenie dla Jakuba. Pierwsze starcie morskie rozegrało się w zatoce Bantry u wybrzeży Irlandii w maju 1689 roku.20
10 lipca 1690 roku, według ówczesnego kalendarza angielskiego dziesięć dni po bitwie nad Boyne, francuska flota hrabiego de Tourville spotkała flotę angielsko-holenderską Arthura Herberta, hrabiego Torrington, u przylądka Beachy Head w Sussex. Źródła podają od 70 do 77 francuskich okrętów liniowych wobec 56 lub 57 sojuszniczych. Holenderska eskadra w awangardzie została otoczona i zmasakrowana, a okręty angielskie nie zdołały do niej dotrzeć; Torrington wycofał się na Tamizę. Francja na krótko opanowała kanał La Manche, ale Tourville nie wykorzystał zwycięstwa. Torrington stanął przed sądem wojennym i został uniewinniony.21
Dwa lata później Jakub II czekał w Cherbourgu z armią gotową do inwazji na Anglię. Pod koniec maja 1692 roku flota angielsko-holenderska admirała Edwarda Russella, mniej więcej dwukrotnie liczniejsza od floty Tourville'a, zaatakowała Francuzów u przylądka Barfleur. Tourville bił się zaciekle i większość jego okrętów uszła, ale w kolejnych dniach łodzie i branderzy sprzymierzonych spalili jego okręt flagowy Soleil Royal i dwa inne okręty koło Cherbourga oraz dwanaście kolejnych w zatoce La Hogue. Z inwazji zrezygnowano.22
Od Fleurus do Namur: kampanie lądowe
W Niderlandach Hiszpańskich, na głównym teatrze wojny, walka zamieniła się w ciąg powolnych oblężeń, a bitwy w polu zdarzały się rzadko. Gdy już do nich dochodziło, zwykle wygrywali Francuzi: pod Fleurus w 1690 roku, pod Steenkerque w 1692 roku i pod Neerwinden, zwanym też Landen, 29 lipca 1693 roku, za każdym razem pod wodzą księcia Luksemburga. Żadne z tych zwycięstw nie było jednak na tyle rozstrzygające, by wymusić pokój.23
Twierdza Namur, u zbiegu Sambry i Mozy, dwukrotnie zmieniała właściciela. Francuzi zdobyli ją w 1692 roku. Latem 1695 roku Wilhelm obległ ją z armią sprzymierzonych i po dwóch miesiącach, we wrześniu, zmusił cytadelę do kapitulacji. Był to jego największy sukces w tej wojnie.24
W północnych Włoszech francuski wódz Nicolas Catinat pokonał księcia Sabaudii Wiktora Amadeusza II pod Staffardą w 1690 roku i ponownie pod Marsaglią w 1693 roku, a jego marsz na Turyn w 1696 roku skłonił księcia do zawarcia odrębnego pokoju. Francuzi prowadzili też udane kampanie w Katalonii.25
Najważniejsi dowódcy wojny dziewięcioletniej
Władcy. Francuskim wysiłkiem wojennym kierował Ludwik XIV. Przeciw niemu Wilhelm III prowadził Holendrów i Anglików i utrzymywał w całości Wielkie Przymierze, a cesarz Leopold I stał na czele austriackich Habsburgów. Jakub II, którego sprawa dała Ludwikowi przyczółek w Irlandii, dowodził osobiście nad Boyne.26
Francja. Książę Luksemburga wygrał wielkie bitwy pod Fleurus, Steenkerque i Neerwinden i uchodził za niepokonanego, gdy zmarł w styczniu 1695 roku. Nicolas Catinat, później marszałek Francji, pobił Sabaudię we Włoszech, a hrabia de Tourville dowodził główną flotą pod Beachy Head i Barfleur.27
Sprzymierzeni i Irlandia. Edward Russell dowodził flotą angielsko-holenderską w 1692 roku. W Irlandii Tyrconnell zbudował armię jakobicką, a Patrick Sarsfield kierował obroną Limerick; po stronie Wilhelma ciężar walk dźwigali książę Schomberg, który poległ nad Boyne, i Ginkel, zwycięzca spod Aughrim.28
Kto wygrał wojnę dziewięcioletnią? Pokój w Ryswick
W połowie lat 90. XVII wieku wojna zamieniła się w kosztowny pat. Francja wygrywała bitwy lądowe, ale nie miała takich pieniędzy jak Anglicy i Holendrzy, a obie strony były finansowo wyczerpane. Gdy w 1696 roku z przymierza wystąpiła Sabaudia, wszyscy byli gotowi do rozmów, a pokój podpisano w Ryswick (Rijswijk) koło Hagi we wrześniu i październiku 1697 roku.29
Ludwik zachował Alzację ze Strasburgiem, ale zwrócił Lotaryngię jej księciu i oddał większość ziem zajętych na wschód od Renu. Uznał Wilhelma III za króla Anglii, co było porażką sprawy Jakuba II, choć pozwolił Jakubowi zachować dwór we Francji. Wojska francuskie opuściły Katalonię, a Holendrzy uzyskali prawo do obsadzenia linii twierdz w Niderlandach Hiszpańskich jako zapory przed Francją.30
Historycy oceniają ten wynik różnie. Oxford Reference nazywa wojnę ciężką porażką Francji mimo dobrych wyników militarnych, bo jej finanse nie mogły się równać z finansami Anglii i Republiki Niderlandów. Britannica podkreśla pat kosztowny dla wszystkich i wzrost Anglii i Austrii jako przeciwwagi dla Francji, a EBSCO pisze o pokoju zawartym z wyczerpania. Żaden traktat nie rozstrzygnął sprawy sukcesji hiszpańskiej i w ciągu czterech lat ci sami rywale znów walczyli, tym razem w wojnie o sukcesję hiszpańską.31
Dziedzictwo wojny dziewięcioletniej
Finansowanie wojny Wilhelma zmieniło angielskie finanse publiczne. W 1694 roku założono Bank Anglii jako bankiera rządu, a jego pożyczki dla państwa zapoczątkowały dług publiczny.32
W Brytanii wojna utrwaliła porządek z 1688 roku, a w Republice Niderlandów zabezpieczyła granicę, o którą Wilhelm walczył od lat 70. W Irlandii pamięć o niej wciąż budzi spory. Boyne stało się symbolem dla wielu protestantów, a marsze Zakonu Orańskiego, których kulminacja przypada na 12 lipca, upamiętniają zwycięstwo Wilhelma; wielu nacjonalistów uważa je za triumfalistyczne i prowokacyjne.33
Nasze przewodniki po historii wojskowej Brytanii i Francji osadzają tę wojnę w dłuższej rywalizacji obu mocarstw.
Najważniejsze bitwy wojny dziewięcioletniej
Nasze artykuły o bitwach tej wojny, na morzu, w Irlandii i w Piemoncie, znajdziesz poniżej w kolejności chronologicznej.
- 1690Bitwa pod Beachy Head, 1690Królestwo Francji kontra Anglia i Republika Zjednoczonych Prowincji
10 lipca 1690 roku flota Tourville'a pokonała flotę angielsko-holenderską u wybrzeży Sussex; holenderska awangarda została otoczona, a Anglicy trzymali się z tyłu.
- 1690Bitwa nad Boyne 1690Wilhelmianie (Anglia, Republika Niderlandów i sojusznicy) kontra Jakobici (Irlandia, z Francją)
- 1690Bitwa pod Staffardą, 1690Królestwo Francji kontra Sabaudia-Piemont i Cesarstwo
18 sierpnia 1690 roku francuska armia Catinata pobiła pod Staffardą w Piemoncie księcia Sabaudii Wiktora Amadeusza II; młody Eugeniusz osłonił odwrót.
Oś czasu wojny dziewięcioletniej
- 1688Pod koniec września wojska francuskie przekraczają Ren i oblegają Philippsburg. 5 listopada Wilhelm Orański ląduje w Brixham; Jakub II ucieka do Francji.34
- 1689W marcu Jakub II ląduje w Irlandii. W maju Anglia wypowiada wojnę Francji. Derry przetrwa trzymiesięczne oblężenie. 27 lipca jakobici zwyciężają pod Killiecrankie w Szkocji.35
- 1690Zwycięstwo Francuzów pod Fleurus. 1 lipca Wilhelm III pokonuje Jakuba II nad Boyne; 10 lipca flota francuska wygrywa pod Beachy Head. Catinat bije Sabaudczyków pod Staffardą.36
- 169112 lipca Ginkel rozbija jakobitów pod Aughrim. W październiku traktat z Limerick kończy wojnę w Irlandii.37
- 1692Pod koniec maja flota angielsko-holenderska pokonuje Francuzów pod Barfleur i pali ich okręty w La Hogue. Francuzi zdobywają Namur i wygrywają pod Steenkerque.38
- 169329 lipca książę Luksemburga pokonuje Wilhelma pod Neerwinden (Landen); Catinat wygrywa pod Marsaglią.39
- 1694Powstaje Bank Anglii, który ma pożyczać pieniądze rządowi.40
- 1695Wilhelm odbija Namur po dwumiesięcznym oblężeniu.41
- 1696Sabaudia zawiera z Francją odrębny pokój w Turynie.42
- 1697Pokój w Ryswick, podpisany we wrześniu i październiku, kończy wojnę.43
Co czytać dalej
Bitwy nad Boyne i pod Beachy Head znalazły się w naszym rankingu największych bitew w historii Brytanii, a epokę omawiają lista największych bitew nowożytności i strona epoki nowożytnej. Sprawdź swoją wiedzę w quizie o bitwach epoki nowożytnej.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; National Army Museum, “Nine Years War”; Oxford Reference, A Dictionary of World History; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; National Army Museum, “Nine Years War”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; Gabriele Esposito, “Background to the War of the Grand Alliance and the Glorious Revolution”; EBSCO Research Starters, “Battle of Beachy Head”; History Ireland. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “Hugh O’Neill, 2nd earl of Tyrone”; Hiram Morgan, Dictionary of Irish Biography. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; National Army Museum, “Nine Years War”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; Gabriele Esposito, “Background to the War of the Grand Alliance and the Glorious Revolution”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; Gabriele Esposito, “Background to the War of the Grand Alliance and the Glorious Revolution”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”. ↩
- History Ireland; Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”; History Ireland; National Army Museum, “Nine Years War”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; Oxford Reference, A Dictionary of World History; EBSCO Research Starters, “Treaty of Ryswick”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”. ↩
- History Ireland; National Army Museum, “Battle of the Boyne”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; National Army Museum, “Battle of the Boyne”; Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; National Trust for Scotland, “Killiecrankie”; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”. ↩
- National Army Museum, “Battle of the Boyne”; Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”; History Ireland. ↩
- National Army Museum, “Battle of the Boyne”; Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; History Ireland. ↩
- History Ireland; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; RTÉ News, “Campaign to repatriate Patrick Sarsfield’s remains”; National Army Museum, “Nine Years War”. ↩
- History Ireland; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; History Ireland; National Army Museum, “Battle of the Boyne”. ↩
- EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; Jacob F. Field, “Battle of Beachy Head”; History Ireland. ↩
- Jacob F. Field, “Battle of Beachy Head”; EBSCO Research Starters, “Battle of Beachy Head”; Oxford Reference, A Dictionary of World History. ↩
- Royal Museums Greenwich, “The Battle of Barfleur, 19 May 1692”; Royal Museums Greenwich, “The battle of La Hogue, 23 May 1692”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; National Army Museum, “Nine Years War”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; Encyclopaedia Britannica, “sieges of Namur”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; Oxford Reference, A Dictionary of World History. ↩
- The Columbia Encyclopedia; Istituto della Enciclopedia Italiana, “Catinat, Nicolas de”; Oxford Reference, A Dictionary of World History; National Army Museum, “Nine Years War”. ↩
- EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; Oxford Reference, A Dictionary of World History; Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; The Columbia Encyclopedia; Jacob F. Field, “Battle of Beachy Head”. ↩
- Royal Museums Greenwich, “The battle of La Hogue, 23 May 1692”; National Army Museum, “Battle of the Boyne”; History Ireland; RTÉ News, “Campaign to repatriate Patrick Sarsfield’s remains”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “Treaty of Ryswick”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; EBSCO Research Starters, “Treaty of Ryswick”; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”. ↩
- Oxford Reference, A Dictionary of World History; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “Treaty of Ryswick”; National Army Museum, “Nine Years War”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; Bank of England, “Our history”. ↩
- National Army Museum, “Battle of the Boyne”; The Irish Times; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”. ↩
- Gabriele Esposito, “Background to the War of the Grand Alliance and the Glorious Revolution”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; History Ireland; Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”. ↩
- National Army Museum, “Battle of the Boyne”; EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”; National Army Museum, “Nine Years War”; National Trust for Scotland, “Killiecrankie”. ↩
- EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”; Jacob F. Field, “Battle of Beachy Head”; The Columbia Encyclopedia. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; History Ireland. ↩
- Royal Museums Greenwich, “The Battle of Barfleur, 19 May 1692”; Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; National Army Museum, “Nine Years War”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”; Istituto della Enciclopedia Italiana, “Catinat, Nicolas de”. ↩
- Bank of England, “Our history”; National Army Museum, “Nine Years War”. ↩
- National Army Museum, “Nine Years War”; EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “Treaty of Ryswick”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”; EBSCO Research Starters, “Treaty of Ryswick”. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, “War of the Grand Alliance”.
- National Army Museum, “Nine Years War”.
- Oxford Reference, A Dictionary of World History, “Nine Years War”.
- EBSCO Research Starters, “War of the Grand Alliance”.
- EBSCO Research Starters, “Wars of the League of Augsburg”.
- Gabriele Esposito, “Background to the War of the Grand Alliance and the Glorious Revolution”, Osprey Publishing, 2021.
- EBSCO Research Starters, “Battle of Beachy Head”.
- History Ireland, “The Williamite War 1689-91”, issue 1 (Spring 1993).
- Encyclopaedia Britannica, “Hugh O’Neill, 2nd earl of Tyrone”.
- Hiram Morgan, Dictionary of Irish Biography, “O’Neill, Hugh”, Royal Irish Academy.
- Encyclopaedia Britannica, “Battle of the Boyne”.
- EBSCO Research Starters, “Treaty of Ryswick”.
- National Army Museum, “Battle of the Boyne”.
- National Trust for Scotland, “Killiecrankie”.
- History Ireland, “Sources in the Public Records Office of Northern Ireland: the penal laws”.
- RTÉ News, “Campaign to repatriate Patrick Sarsfield’s remains”, 1 December 2020.
- Jacob F. Field, Encyclopaedia Britannica, “Battle of Beachy Head”.
- Royal Museums Greenwich, “The Battle of Barfleur, 19 May 1692” (BHC0331).
- Royal Museums Greenwich, “The battle of La Hogue, 23 May 1692”.
- Encyclopaedia Britannica, “sieges of Namur”.
- The Columbia Encyclopedia, 6th ed., via Encyclopedia.com, “Catinat, Nicolas”.
- Istituto della Enciclopedia Italiana (Treccani), “Catinat, Nicolas de”.
- Bank of England, “Our history”.
- The Irish Times, “Why do Orangemen march? The Twelfth of July explained”, 2019.
