Co wydarzyło się pod Gdowem 26 lutego 1846 roku?
Bitwa pod Gdowem rozegrała się nad Rabą, na południowy wschód od Krakowa. Austriacki oddział z Bochni pod dowództwem Ludwiga von Benedeka, wspierany przez uzbrojonych chłopów, zaskoczył tam kolumnę powstania krakowskiego pułkownika Jakuba Suchorzewskiego. Powstańcy rozpierzchli się po pierwszych strzałach. Kosynierzy odcięci pod murem cmentarza rzucili kosy i błagali o litość, a chłopi ich wymordowali. Zginęło 154 powstańców, a kilkudziesięciu wzięto do niewoli.5
Pod Gdowem polskie powstanie prowadzone przez szlachtę zderzyło się z buntem chłopów przeciw tej samej szlachcie. Austriaccy żołnierze właściwie nie musieli walczyć. Wielu poległych tego dnia powstańców zginęło z rąk galicyjskich chłopów, kilka dni po wybuchu powstania krakowskiego i piętnaście lat po upadku powstania listopadowego. Szersze tło znajdziesz w naszym przewodniku po historii wojskowej Polski.6
Powstanie krakowskie
W 1846 roku polscy spiskowcy przygotowywali powstanie we wszystkich trzech zaborach. Jego wybuch wyznaczono na noc z 21 na 22 lutego. Aresztowania w zaborze pruskim sparaliżowały akcję w Wielkopolsce, a powstanie wybuchło tylko w Wolnym Mieście Krakowie, niewielkiej autonomicznej rzeczypospolitej pod opieką Austrii, Prus i Rosji.7
Po krótkich walkach ulicznych austriackie wojsko generała Ludwiga Collina opuściło Kraków (według jednych źródeł 21 lutego, według innych dzień później). Powstańcy utworzyli Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej, a dyktatorem ogłoszono Jana Tyssowskiego.8
Manifest rządu wzywał wszystkich Polaków do walki i obiecywał chłopom uwłaszczenie, czyli ziemię, którą uprawiali, bez powinności wobec dworu. Obietnica miała się spełnić dopiero w przyszłości, a galicyjska wieś nie miała powodów, by ufać szlachcie, która ją składała.9
Rabacja galicyjska
Chłopi w zachodniej Galicji nie przyłączyli się do powstania. Zwrócili się przeciw dworom. Od 18 do 20 lutego, zależnie od relacji, a najpierw w okolicach Tarnowa, chłopskie gromady napadały na dwory, mordowały ziemian i oficjalistów, a podejrzanych o spisek szlachciców wiozły związanych do władz austriackich. Te wydarzenia przeszły do historii jako rabacja albo rzeź galicyjska.10
Według Moniki Paś z Muzeum Narodowego w Krakowie rabacja objęła ziemie od Sanoka po Wadowice, trwała mniej więcej do połowy marca, spustoszyła 430 dworów i pochłonęła od tysiąca do dwóch tysięcy ofiar wśród polskiego ziemiaństwa. Materiały edukacyjne Ministerstwa Edukacji podają ponad tysiąc ofiar, w tym około 200 właścicieli lub dzierżawców majątków i znacznie więcej oficjalistów. Aresztowano około 3000 osób podejrzanych o udział w powstaniu.11
Polscy historycy podkreślają, że władze austriackie wiedziały o spisku i podburzały chłopów przeciw szlachcie. Wiedeń temu zaprzeczał, ale już w 1846 roku prasa niemiecka i francuska powtarzała wieści o urzędnikach płacących chłopom za schwytanych powstańców, a Charles de Montalembert mówił we francuskiej Izbie Parów o 1458 zamordowanych.12
Wieliczka i marsz na Bochnię
Z Krakowa powstanie próbowało przenieść się do Galicji. Jakub Suchorzewski, Poznańczanin, dawny żołnierz armii pruskiej, otrzymał stopień pułkownika i z oddziałem ochotników oraz krakusów wyruszył do Wieliczki, która przyłączyła się do powstania.13
W Wieliczce Suchorzewski werbował górników, rzemieślników i chłopów, a wielu z nich uzbrojono w kosy osadzone na sztorc. Gdy dotarła wieść, że austriacki garnizon Bochni, sąsiedniego miasta cyrkułowego na wschodzie, szykuje się do odwrotu do Tarnowa, pułkownik 25 lutego wyruszył, by zająć Bochnię równie łatwo jak Wieliczkę.14
Według Józefa Wawel-Louisa, autora wydanej w 1898 roku kroniki rewolucji krakowskiej, z Wieliczki wymaszerowało około 350 ludzi: dwa półszwadrony krakusów, strzelcy i kosynierzy, a piechotę tworzyli głównie chłopi i wyrobnicy.15
Benedek w Bochni
Austriacy rzeczywiście zbierali się do opuszczenia Bochni. 24 lutego przyjechał tam jednak Ludwig von Benedek, oficer generalnej komendy we Lwowie, wysłany przez gubernatora Galicji arcyksięcia Ferdynanda d'Este, by na miejscu ocenić rozmiary rewolty. Wstrzymał odwrót i objął dowództwo nad garnizonem.16
Stopień Benedeka w 1846 roku źródła podają różnie. Polscy autorzy nazywają go podpułkownikiem (Limanowski majorem), niemieckie biografie narodowe pułkownikiem, a Fondation Napoléon pisze, że był podpułkownikiem awansowanym na pułkownika za tę kampanię.17
Benedek wysłał gońca do generała Collina z wezwaniem do marszu na Kraków i kazał urzędnikom cyrkułowym poruszyć chłopów z okolicznych wsi. Wawel-Louis, powołując się na dwie niemieckie broszury z lat 1846 i 1847, oraz Limanowski, opierając się na publikacji austriackiego archiwum wojskowego, piszą zgodnie, że chłopom obiecano po pięć guldenów za każdego schwytanego powstańca. Limanowski dodaje do tego cetnar soli.18
Wczesnym rankiem 26 lutego Benedek ruszył na Gdów. Wziął ze sobą 495 piechurów pułku Nugenta i 172 szwoleżerów pułku Kaiser według Wawel-Louisa, a według Limanowskiego około 500 piechoty i ponad 170 koni. Po drodze dołączały do niego gromady uzbrojonych chłopów z okolicznych wsi.19
26 lutego: zaskoczenie pod Gdowem
Powstańcy dotarli do Gdowa tego samego ranka. Gromady chłopów uciekały przed nimi, a do niewoli trafił co najmniej jeden austriacki szwoleżer (według Wawel-Louisa dwóch). Potem oddział rozgościł się w karczmie i w zabudowaniach wsi, by odpocząć po marszu.20
Schwytani szwoleżerowie zeznali, że Benedek wyrusza z Bochni. Mimo to Suchorzewski pojechał z kilkoma oficerami do pobliskiego dworku na śniadanie. Gdy nadeszli Austriacy, nie było go przy żołnierzach.21
Benedek, który sądził, że powstańców jest znacznie więcej, wysłał chłopów z niewielkim oddziałem piechoty i szwoleżerów w pola na swoje prawe skrzydło, by uderzyli na lewą flankę powstańców i odcięli im drogę do Wieliczki. Piechotę poprowadził gościńcem prosto na wieś.22
Pierwsze austriackie strzały wywołały popłoch na powstańczych czatach. Krakusi, pozbawieni dowódcy, uciekali gościńcem ku Wieliczce i części z nich udało się wymknąć. Strzelcy oddali tylko kilka strzałów, po czym rzucili broń i uciekali w pole albo kryli się na strychach i w piwnicach.23
Rzeź pod murem cmentarza
Kosynierzy, odcięci od gościńca, zbili się w gromadę pod murem cmentarza i tam się poddali. Otoczyli ich chłopi i choć kosynierzy rzucili kosy na ziemię i błagali o litość, zostali wymordowani. Potem chłopi przeszukiwali wieś i zabijali powstańców wyciągniętych z domów, stodół i piwnic.24
Austriaccy oficerowie i żołnierze próbowali powstrzymać rzeź i wyrywali chłopom rannych powstańców. Wawel-Louis pisze, że sam Benedek wołał do żołnierzy, by oszczędzali dzieci. W ten sposób ocalało i trafiło do niewoli kilkudziesięciu powstańców, według Wawel-Louisa 59, część z nich ciężko ranna.25
Zginęło w sumie 154 powstańców, z czego połowę, jak ocenia Monika Paś, zamordowali chłopi. Ich zmasakrowane ciała wrzucono do trzech dołów na pastwisku przy cmentarzu. Portal historii miejscowości Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II zauważa, że chłopi z samego Gdowa uciekli do lasów i nie brali w tym udziału, a mordowali przybysze z innych wsi.26
W oficjalnym raporcie Benedek meldował, że jego wojsko nie straciło ani jednego zabitego czy rannego, a ucierpiał tylko koń jednego z oficerów. Suchorzewski w ogóle nie pojawił się na polu walki. Portal Uniwersytetu Papieskiego podaje, że uciekł z kasą oddziału, a według Wawel-Louisa latem odnalazł się na emigracji w Paryżu, gdzie musiał rozliczyć się z pieniędzy otrzymanych w Wieliczce i część z nich zwrócił.27
Po bitwie pod Gdowem
Benedek pomaszerował dalej i jeszcze tego wieczoru zajął Wieliczkę, z której powstańcza załoga w popłochu uciekła do Krakowa. Wawel-Louis, przytaczając relację jednego z ocalałych, pisze, że jeńców spod Gdowa zamknięto na 48 godzin bez jedzenia w piwnicach wielickiego magistratu, a potem wysłano do więzień w Krakowie i Wiśniczu.28
Zawiadomiony przez Benedeka Collin ruszył na Kraków i 27 lutego zajął Podgórze. Tego samego dnia zginął demokrata Edward Dembowski, który wyprowadził z Krakowa procesję, by przekonać chłopów do powstania, i którą zaatakowało wojsko austriackie.29
Powstanie trwało zaledwie dziewięć dni. Tyssowski złożył władzę, a 4 marca jego oddział złożył broń na granicy pruskiej. W listopadzie 1846 roku Austria, Prusy i Rosja zlikwidowały Wolne Miasto Kraków, a jego ziemie jako Wielkie Księstwo Krakowskie wcielono do Cesarstwa Austriackiego.30
Za rozbicie powstańców pod Gdowem i w Wieliczce Benedek otrzymał Krzyż Rycerski Orderu Leopolda, a Lwów nadał mu honorowe obywatelstwo. Dwadzieścia lat później dowodził Armią Północną, którą Prusacy rozbili pod Sadową (Königgrätz) w 1866 roku.31
Kopiec i pomnik Racheli
Przez dziesięciolecia nad zbiorową mogiłą nie stał nawet krzyż. Wawel-Louis odnotowuje, że około 1848 roku wybito mały medal ku pamięci poległych z napisem „Smutne wspomnienie bitwy pod Gdowem 26 lutego 1846”, a Monika Paś z Muzeum Narodowego w Krakowie opisuje przechowywany w muzeum medalion z masy chlebowej z tym samym napisem, wykonany w 1847 roku przez więźnia politycznego w Bochni.32
W 1906 roku ukończono nad mogiłami kopiec, który dziś leży w obrębie cmentarza. Stoi na nim pomnik dłuta Wojciecha Samka, przez gminę nazywany pomnikiem Racheli, od biblijnej matki opłakującej swoich synów. Gmina Gdów datuje pomnik na 1906 rok, a Monika Paś pisze, że postawiono go w 1916 roku.33
